Leiðrétting:
Fram hefur komið réttmæt efnisleg gagnrýni á „Drög“ okkar hóps í Endurreisnarnefndinni. Sér í lagi er varðar lagalega aðkomu Sí að ICESAVE. Hið rétta er að SÍ hafði skv. lögum enga beina aðkomu að málinu en auðvitað má um það ræða hvort SÍ hefði ekki getað komið óbeint að þessu máli með leyfisveitingar til Landsbanka og Kaupþings að reka sparifjársöfnun erlendis, eða gegnum FME pog
Leyfisveitingar til handa Landsbanka og Kaupþings voru alfarið á borði viðskiptaráðuneytis og samþykkt þar en FME hafði eftirlitsskyldu.
Þessari leiðréttingu er hérmeð komið á framfæri, sjálfsagt má finna fleiri missagnir í textanum og við fögnum því að fá efnislegar athugasemdir. Í anda lýðræðisins eru drögin opinber.
Mk,
Sigurður Örn Ágústsson (siggi@sigurdurorn.is)
Höfundar: Sigurður Örn Ágústsson, Ólafur Klemensson., Stefán S. Guðjónsson., Skafti Harðarsson., Þór Vilhjálmsson., Loftur A. Þorseinsson – auk aðkomu og yfirlesturs fjölda annarra.
Frá árinu 1991 hafa orðið miklar framfarir á Íslandi, mikill uppgangur í efnahagslífi sem rekja má til grundvallarbreytinga sem gerðar voru á íslensku hagkerfi undir forystu Sjálfstæðisflokksins. Breytingarnar fólust í einföldun skattkerfisins, lækkun skatta, uppbyggingu hlutabréfamarkaða, lágum fjármagnstekjuskatti, öflugum sjávarútvegi og einkavæðingu fjölda ríkisfyrirtækja. Nýsköpun í atvinnulífinu var aukin um leið og atvinnustarfsemin varð fjölbreyttari með fjölda nýrra fyrirtækja og atvinnugreina.
Í kjölfar þessara breytinga fór hagvöxtur vaxandi samhliða auknum kaupmætti sem jókst meir en á nokkru öðru hagvaxtaskeiði á Íslandi. Ísland komst á lista yfir efnuðustu þjóðir heims og frelsi einstaklinga var í hávegum haft. Þessum jákvæðu og þarflegu breytingum fylgdi mein, kerfisbrestur, sem fyrst kom berlega í ljós árið 2006. Kerfisbrestur þessi var að minnsta kosti að einhverju leiti fyrirsjáanlegur. Nú er Ísland í kreppu og illa statt. Kreppan er ekki sjálfsprottin, samtvinnaðir þættir innanlands og utan voru orsakavaldar.
Það er flokknum hollt að líta um öxl og reyna að svara heiðarlega hvað það var sem brást og hvað hefði mátt gera betur. Hér er gerð tilraun til að varpa nokkru ljósi á hugsanleg mistök stjórnvalda og stofnana á vegum stjórnvalda á undangengnum árum. Gagnrýni þessi gerir ráð fyrir að Sjálfstæðisflokkurinn hefði, með öðrum viðbrögum, aðgerðum , m.a. með lagasetningum og/eða breytingum á núgildandi lögum, getað a.m.k. minnkað skaðann sem hrun bankanna hafði á þjóðarhag. Gagnrýni þessa er að finna í kafla III.
Hagur þjóðarinnar hlýtur alltaf að sitja í fyrirrúmi hjá sjálfstæðismönnum og því á flokkurinn að vera óhræddur að greina mistök seinustu ára og forystumanna flokksins. Sjálfstæðisflokkurinn er hafinn yfir persónur og leikendur, hann er til fyrir fólkið í landinu og fólkið í landinu þarfnast þess mjög núna að sú stefna sem flokkurinn stendur fyrir nái fram að ganga, en taki tillit til þeirrar gagnrýni sem hér er framsett. Þá mun Ísland verða fljótara en ella að ná sér á strik. Frelsi með ábyrgð, þar sem einkaframtak, öflug samkeppni og atvinnufrelsi er í hávegum haft, mun fljótt skila dugmikilli og kjarkaðri þjóð í fremstu röð á nýjan leik.
Til að átta sig betur á stöðunni eins og hún er, höfum við tekið saman stutt yfirlit um stöðu efnahagsmála. Stöðumatið er að finna í kafla II.
Þá er að finna niðurlag með helstu niðurstöðum og ábendingum um hvað skuli hafa í huga í endurreisnarstarfinu.
II. STÖÐUMAT EFNAHAGSMÁLA
Það verður mikill samdráttur (10%) í þjóðarframleiðlsu á árinu 2009 og mikill samdráttur er fyrirsjáanlegur í fjárfestingum og einkaneyslu á árinu. Fall krónunnar hefur mikil neikvæð áhrif á efnahagsreikninga fyrirtækja og skulda- og eignastöðu einstaklinga. Þá hafa lífeyrissjóðir orðið fyrir verulegum skelli og einnig hefur hluti af sparnaði einstaklinga rýrnað (peningamarkaðssjóðir og viðbótalífeyrissparnaður) Mikil neikvæð auðsáhrif hafa orðið gegnum verðfall hlutabréfa og á raunhúsnæðisverði. Aðgengi fyrirtækja og einstaklinga að lánsfé er mjög takmarkað og nær alger þurrð á langtímafjármagni. Þetta leiðir af sér háan fjármagnskostnað (vegna hás vaxtastigs innanlands) og hárra áhættuálöga á erlend lán. Kaupmáttur ráðstöfunartekna hefur dregist saman og mun dragast enn meira saman á árinu.
Skuldir ríkisins koma til með að aukast mjög og gætu numið 500-700 ma.kr. þegar miðað er við nettó vaxtaberandi skuldir. Þá er fyrirsjáanleg mikil aukning atvinnuleysis og minnkandi atvinnuþátttaka. Vöruskipta- og þjónustujöfnuður verður jákvæður á þessu ári vegna mikils samdráttar í innflutningi en aukningar í útflutningi.
Verðbólga, sem aukist hefur mjög hratt frá miðju ári 2007, náði hámarki í byrjun þessa árs og flest bendir til þess að hún muni lækka hratt næstu mánuðum. Verðbólguspár segja verðbólgu verða um 5% undir lok þessa árs og fari í 2,5% á 1. ársfjórðungi 2010. Með mikilli lækkun verðbólgu og almennum efnahagslegum samdrætti hafa skapast skilyrði fyrir snarpri lækkun stýrivaxta.
Heildarmynd efnahagsframvindunnar hefur versnað til muna við fall bankanna eins og glögglega kemur fram í eftirfarandi töflu.
Hagspár fyrir árin 2009 og 2010
|
|
Fyrir bankahrun |
Fyrir bankahrun |
Eftir bankahrun |
Eftir bankahrun |
|
|
2009 |
2010 |
2009 |
2010 |
|
Einkaneysla |
-7,7 |
-7,8 |
-25,2 |
-4,3 |
|
Fjármunamyndun |
1,3 |
1,8 |
-28,9 |
10,8 |
|
Þjóðarútgjöld |
-3,3 |
-2,7 |
-20,3 |
-0,4 |
|
Verg landsframleiðsla |
-2,0 |
-1,9 |
-9,9 |
-0,8 |
|
Viðskiptajöfnuður |
-13,3 |
-10,7 |
0,1 |
0,2 |
|
Atvinnuleysi |
3,2 |
4,2 |
9,4 |
9,8 |
Heimild: Peningamál 2008-2 og 2009-1 Seðlabanki Íslands
Alþjóðleg fjármálakreppa flýtti heldur fyrir íslenska hruninu. Til þess hefði komið án hennar, þó líklega hefði lendingin orðið mun mýkri ef hrunið hefði ekki átt sér stað í miðri alþjóðakreppu. Óvíða er kreppan jafn djúp og hér – því verður að gera því skóna að vandinn sé að miklu leyti heimatilbúinn. Eftirfarandi umfjöllun tekur eingöngu á þessum heimatilbúna vanda og við reynum að svara spurningunni „Hvað hefði Sjálfstæðisflokkurinn mátt og átt að gera betur?“ Margar mismunandi skoðanir eru til á því hver mestu mistök Sjálfstæðisflokksins hafa verið.
Í Sjálfstæðisflokknum rúmast margar hugmyndir og meiningar. Sú leið var farin hér að um þau efnisatriði sem ekki var afgerandi meirihluti fyrir að setja inn í þetta skjal, var fundinn staður í sérkafla undir vinnuheitinu „Hugsanleg mistök“.
1) HAGSTJÓRN
Seðlabanki Íslands fer með stjórn peningamála auk margvíslegrar annar starfsemi. Meginmarkmið SÍ er að viðhalda stöðugleika í verðlagsmálum. Önnur mikilvæg verkefni snúa að varðveislu gjaldeyrisvarasjóðsins og stuðla að öruggu og virku fjármálakerfi. Þá getur SÍ veitt fjármálastofnunum tímabundið fyrirgreiðslu til að fleyta þeim yfir lausafjárvanda sé það talið nauðsynlegt til að varðveita traust á fjármálakerfinu.
a. Stjórnvöld og Seðlabankinn brugðust of seint við mikilli stækkun bankakerfisins. Nauðsynlegt hefði verið að auka varasjóðinn samhliða stækkun bankanna á þeim tíma sem lántökur í erlendri mynt á hæfilegum kjörum voru í boði, eða stemma stigu við stækkun bankanna. Áhugi íslenskra stjórnmálamanna og forkólfa atvinnulífsins að gera Ísland að alþjóðlegri fjármálamiðstöð – án þess að líta til hættunnar sem af því gæti stafað, m.a.smæð myntarinnar, var framfylgt og menn gáðu ekki að sér.
Þróunin sem hófst með kapphlaupi banka og Íbúðalánasjóðs, samhliða aðgengi að erlendum lánum, var með þeim hætti að stjórnvöldum og SÍ bar án nokkurs vafa að grípa í taumana. SÍ hefði getað sett á hærri lausafjárkröfur á bankana en hér giltu og voru í samræmi við þar sem annars staðar tíðkaðist. Til slíkra aðgerða hefði þurft að grípa til á árunum 2005-06 ef duga hefðu átt. Enda þótt bindiskyldu væri minna beitt í EES-svæðinu gat Seðlabankinn beitt henni eða selt ríkisbréf til að hamla á móti lánaþenslu bankanna.
SÍ hefur ekki, samkvæmt gildandi lögum, boðvald yfir fjármálafyrirtækjum sem uppfylla skilyrði laga um eigið fé og lausafé. Slík íhlutunarheimild tíðkast ekki í frjálsum hagkerfum. Umsjónarvald og ábyrgð bankans felst ekki síst í að beina tilmælum til bankanna og vara við þegar stefnir í óefni. Hér hefði SÍ mátt vera mun afdráttarlausari gagnvart fjármálastofnum og stjórnvöldum. SÍ hefði getað sett bönkunum stólinn fyrir dyrnar með t.d. að takmarka eða skilyrða aðgengi þeirra að lausafjárstuðingi (endurhverf viðskipti) ef þeir drægju ekki úr erlendum umsvifum eða flyttu hluta af starfsemi sinni erlendis. Þetta á bæði við strax á árinu 2006 og ekki síður þegar líða tók á árið 2007. Á hinn bóginn breyttist þessi staða þegar bankarnir tóku að safna skuldum við Seðlabankann. Þá bar honum að neita þeim um óskilyrtan ádrátt þeirra.
Miklar lánveitingar SÍ til bankanna gegnum svokölluð endurhverf viðskipti, bæði upphæð lánveitinga til einstakra banka og þau veð sem komu frá bönkunum og lánað var út á, og féllu að hluta á íslenskan almenning eru gagnrýniverð og skoðast í ljósi sögunnar sem alvarleg mistök.
b. ICESAVE. Stærstu mistök eftirlitsaðila voru að samþykkja fyrir sitt leyti innlánssöfnun íslensku bankanna á erlendri grundu (fyrst og fremst Icesave). Þetta áttu FME og viðskiptaráðuneyti að stöðva, en gerðu ekki. Hér hefði átt að grípa inn í strax og leyfa ekki íslenskum útibúum bankanna erlendis að taka við innlánum sem féllu undir íslenskar innstæðutryggingar. Hvað sem lagatúlkun á formlegum skuldbindingum landsins leið mátti bankanum vera ljóst að innan EES var reiknað með að innlán væru tryggð og að viðbrögð yrðu hörð ef undan því væri vikist. Greiðslur bankanna til tryggingarsjóðs innstæðna voru of lágar þegar tekið er tillit til áhættu og útþenslu bankana. Hin öra aukning innlána þeirra sem fengin voru utan Íslands hefðu að réttu lagi átt að kalla á stóraukin framlög til sjóðsins.
c. ÁBYRGÐIR RÍKISINS Í REYND. Almenningi var ekki gerð grein fyrir þeim möguleika að ábyrgð á hundruðum milljarða króna, í formi innstæðna í Bretlandi lægi hjá íslenska ríkinu.
d. PENINGAMÁLASTEFNAN. Frá því snemma árs 2001 hefur Seðlabankinn haft verðbólgumarkmið sem sitt meginmarkmið. Hagkerfið er lítið, opið og gjaldmiðillinn lítill. Verðbólgan hefur verið mjög há síðustu mánuðina og því hefur meginmarkmið peningamálastjórnunar ekki náðst. Stóru mistökin voru að bregðast ekki hart við lánaþenslunni þegar árin 2004-5. Ekki hefur verið mikil fagleg umræða um peningamálastjórnunina. Fræðileg úttekt á peningamálastefnunni og umræða hefði verið til hins góða, fyrir Seðlabankann, stjórnvöld og íslenskan almenning. Háir stýrivextir hvöttu almenning og fyrirtæki til að taka erlend lán, og erlenda aðila til að fjárfesta í íslenskri krónu vegna vaxtamunar. Verðbólgu var reynt að halda niðri með háu gengi sem gat aldrei gengið til lengdar í opnu hagkerfi með litla mynt. Um leið og erlendir fjárfestar kipptu að sér höndum leiddi það til gengisfalls krónunnar og verðbólgan varð meiri þegar upp var staðið. Það er óheppilegt að í bankastjórn SÍ hafa setið fyrrum valdamenn þjóðarinnar og stjórnmálamenn. Umræðan um störf bankans og stefnu má ekki vera pólitískt lituð.
e. GENGDARLAUS ÚTGJALDASTEFNA RÍKISINS gengur þvert á yfirlýst markmið SÍ. (peningamálastefnu) og hefur síst hjálpað til í viðleitni bankans að ná tilætluðum árangri. Raunveruleg þróun ríkisútgjaldanna var í engu samræmi við stefnu flokksins og framkvæmdar. (Sjá nánar lið 6).
f. ÞENSLUÁHRIF ÍBÚÐALÁNASJÓÐS. Þrátt fyrir að það hafi verið kosningaloforð Framsóknarflokksins að IBLS veitti 90% húsnæðislán, lagði Sjálfstæðisflokkurinn blessun sína yfir það loforð og uppfyllti með Framsókn. Þessi gjörningur var vanhugsaður og óheillaskref. Misvægið sem kapphlaup bankanna og Íbúðalánasjóðs leiddi af sér var stórslys.
2) YFIRSTJÓRN (YFIRSÝN) FJÁRMÁLA- OG PENINGAMÁLA, EFTIRLIT OG REGLUVERK
a. Innganga Íslands í EES fól í sér að Ísland fékk aðgang að innri markaði Evrópusambandsins og tók upp evrópskar reglugerðir, m.a. um fjármagnsmarkaði og fjármálafyrirtæki. Allt regluverk og eftirlitskerfi með fjármálafyrirtækjum var með sama hætti og tíðkast í nágrannalöndunum. Þótt deila megi um lagaramma og reglugerðir, er ljóst að samhliða þessu láðist að styrkja nægilega fjármálaeftirlit og umsjónarvald og ábyrgð Seðlabankans. Ljóst mátti vera, miðað við hvernig eftirliti og umsjónarvaldi er háttað í þeim löndum sem búa við sambærilegt fjármálakerfi, að mikil þörf var á styrkara eftirlitskerfi fjármálafyrirtækja á Íslandi.
b. FME. Mikil krosseignatengsl og vensl nokkurra stórra hluthafa virðast hafa leitt til þess að rekstur fjármálafyrirtækja varð keimlíkur rekstri mikið skuldsettra eignarhaldsfélaga – þar sem áhættustýringu virðist annað hvort ekki hafa verið beitt eða ekki á fullnægjandi hátt. FME hefur úrræði til að fylgjast með slíku og úrræði til að krefjast breytinga.. Ríkið hefði hugsanlega átt að beita sér fyrir því að fá erlenda sérfræðinga til liðs við eftirlitsstonanir fjármálamarkaðarins á Íslandi. Fólk sem hefði haft sérþekkingu á bankarekstri í alþjóðaumhverfi, þeim markaði og þeirri tegund hagkerfis sem við vorum að ganga inn í. Eftirlitsstofnanir áttu og erfitt með að keppa um innlent starfsfólk með reynslu og þekkingu á fjármálageiranum, enda fjárframlög til FME í litlu samræmi við vöxt bankakerfisins, sem aftur vekur upp spurningu um hvort eftirlitið hafi getað sinnt sínum skyldum.
c. YFIRSÝN FJÁR- OG PENINGAMÁLA. Þrjú ráðuneyti fara með yfirstjórn efnahags, viðskipta- og fjármála; Forsætis-, fjármála- og viðskiptaráðuneyti. Eftirlit með fjármálafyrirtækjum hefur verið höndum þriggja aðila, FME, Seðlabankans og Kauphallarinnar (þegar um skráð fyrirtæki er að ræða). Við þessar aðstæður er alltaf hætta á að yfirsýn skorti, boðleiðir verði flóknar og ábyrgð óljós. Þá kann þekking að dreifast um of. Mikill vafi leikur á hvort skynsamlegt hafi verið að aðskilja Seðlabanka Íslands og FME á sínum tíma.
Eftirlitskerfi og umsjónarvald opinberra stofnana, s.s FME, Seðlabanka og ráðuneyta var ófullnægjandi. Nægjanlegu aðhaldi og eftirliti var greinilega ekki sinnt
d. AÐGERÐARÁÆTLUN STJÓRNVALDA NÁÐI EKKI FRAM AÐ GANGA. Alvarlegar athugasemdir voru gerðar við viðskiptamódel, stækkun og framferði íslensku bankanna og sýnt var fram á með rökum að bönkunum væri bráð hætta búin snemma árs 2006. Öflugri viðbrögð opinberra aðila á þeim tíma hefðu getað takmarkað það mikla og tjón og vanda sem við stöndum frammi fyrir. Ríkið setti á fót samráðshóp í febrúar 2006 um "fjármálastöðugleika og viðbrögð". Að þessu samkomulagi komu: forsætisráðuneyti, fjármálráðuneyti, viðskiptaráðuneyti, Fjármálaeftirlit og Seðlabanki Íslands. Nefndin hélt tíða fundi, skiptist á upplýsingum og gerði viðbúnaðaráætlanir. Svo virðist sem viðleitni stjórnvalda til að m.a. að draga saman efnahagsreikning bankanna hafi ekki borið tilætlaðan árangur. Nefndin virðist hafa setið fundi en ekki nóg að gert.
3) EINKAVÆÐING BANKANNA. Óumdeilt er að rétt hafi verið að einkavæða þá banka sem voru í eigu ríkisins árið 2002. Með því leystist úr læðingi kraftur sem var atvinnulífinu nauðsynlegur. Pólitísk fyrirgreiðsla skyldi líða undir lok og skilvirkni markaðarins ráða. Þetta ferli hófst raunar árið 1990 þegar Útvegsbankinn var sameinaður minni bankastofnunum og úr varð Íslandsbankinn og lauk þegar Landsbankinn og Búnaðarbankinn voru að fullu einkavæddir. Mjög er hins vegar gagnrýnt hvernig var staðið að að einkavæðingu þessara tveggja banka. Ferlið var ógagnsætt og hagstæðari tilboð fyrir ríkissjóð á alla hefðbundna mælikvarða voru sniðgengin. Ekki var fylgt upphaflegri aðferðarfræði, s.s. um dreifða eignaraðild. Bankarnir lentu, að einhverju marki eftir pólitískum línum, í höndum aðila sem voru reynslulitlir í bankastarfsemi (alþjóðlegri sérstaklega). Stjórnvöld sögðu almenningi að engin ríkisábyrgð væri á bönkunu, ef svo hefði verið hefði verðið vera hærra, en sú varð raunin. Þau sváfu á verðinum og áttuðu sig ekki á stöðunni.
Meðferð sparifjár er alltaf viðkvæm og þarf að vera háð ströngum siðalögmálum, auk öruggrar framkvæmdar laga og reglugerða . Margt í upphaflegri aðferðafræði við einkavæðingu ríkisbankanna tveggja var heppilegt s.s. að gera ráð fyrir mjög dreifðri eignaraðild. Að þessu öllu skal hyggja þegar kemur að því að einkavæða bankana á ný. Það ferli taki mið af þeim augljósu mistökum sem gerð voru við einkavæðingarferlið hið fyrra.
4) ÞJÓÐHAGSSTOFNUN LÖGÐ NIÐUR OG EKKERT KOM Í STAÐINN. Það hefur ekki verið skýrt með fullnægjandi hætti af hverju ÞHS var lögð niður á sínum tíma. Stofnunin hafði gengt mikilvægu hlutverki við stjórn efnahagsmála um áratugi með faglegri upplýsingagjöf til stjórnvalda. Mikilvægur þáttur í starfsemi ÞHS var að leggja sjálfstætt mat á þróun efnahagslífisins og einstakra þátta þess. Þess utan var stofnunin þingmönnum, Alþingi, hagsmunaðilum og fleirum til ráðgjafar og umsagnar. Það má telja vafalaust að mikið gagn hefði verið af sjálfstæðri og faglegri umsögn og mati ÞHS, eða sambærilegrar stofnunar, á þróun efnahagsmála á seinustu árum. Greiningadeildir bankanna héldu að almenningi og fyrirtækjum einhliða greiningum og mati á íslensku efnahagslífi, en sárlega vantaði faglega og gagnrýna umfjöllun um efnahagsástandið, stöðu og framtíðarhorfur.
5) STÆRÐ BANKAKERFISINS sem hlutfall af vergri landsframleiðsu (VLF) jókst stöðugt og hratt. Við þessari óheillaþróun var varað en viðbrögðin voru ekki nóg og bankarnir ekki beittir þeim þrýstingi sem nægt hefði til að rifa seglin. Með öllu skal samt ósagt látið hvort þrýstingur og tilmæli frá stjórnvöldum og SÍ hefðu borið árangur. Vilji bankanna og eigenda þeirra til útrásar og útþenslu var mikill. Í frjálsu hagkerfi hafa stjórnvöld ekki beint og óskorað boðvald yfir fyrirtækjum. Því hefði þurft inngrip stjórnvalda, e.t.v. sérstaka lagasetningu til hamla útþenslu bankana. Vandséð er að almennur pólitískur vilji hefði verið fyrir því, á árunum frá 2006 og fram á árið 2008, en í ljósi sögunnar hefðu slíkar aðgerðir a.m.k. takmarkað skaðann sem við stöndum nú frammi fyrir. Á hinn bóginn er löngu vitað að styrk stjórn peningamála er meðal þeirra verkefna sem almannaheill beinlínis krefjast að sé á hendi ríkisvaldsins, því ella kann misvægið að leiða til þjóðarógæfu.
Þar tilbærar stofnanir, sem heyra undir stjórnvöld, sofnuðu á verðinum. Ekki var nægur skilningur á áhættustýringu, eftirliti og mögulegum afleiðingum þess að gríðarmikil skuldsetning bankanna og eigenda þeirra gæti lent á almenningi á Íslandi, svo sem lán Seðlabanka Íslands til bankanna – sem svo varð raunin.
Ábyrgð eigenda og stjórnenda bankanna, sem skákuðu í skjóli Seðlabankans sem lánveitenda bankanna til þrautavara, er mikil.
6) ÚTÞENSLA HINS OPINBERA í valdatíð flokksins er í engu samræmi við yfirlýsta stefnu hans og raunar furðulegt að ekki skyldi vera gætt meira aðhalds á góðæristímum. Þessi mikla útþensla var hugsanlega ein mestu mistök Sjálfstæðisflokksins. Ríkið og umsvif þess þöndust út. Sanngjörnum og réttlátum skattalækkunum átti að fylgja aðhald í rekstri ríkissjóðs. Svo virðist sem tekjuafgangur hafi orðið sjálfstæður mælikvarði á árangur og ekki litið á útgjaldavöxtinn. Aðhalds var þörf í ríkisfjármálum og sérstaklega þar sem fyrir lá að veruleg innspýting erlends fjármagns vegna stóriðjuframkvæmda myndi valda töluverðri þenslu.
7) SAMKEPPNI. Gott siðferði og virk samkeppni eru forsendur frjálsræðis í viðskiptum. Sjálfstæðisflokknum ber að líta eftir þessu og tryggja nægilega vel, en það var ekki gert. Mikilvægt hefði verið að Sjálfstæðisflokkurinn beitti sér fyrir því að styrkja regluverk samkeppnislaga þ.m.t. framkvæmd laganna. Mikilvægt er að sporna við fákeppni með lögum. Á umliðnum árum hefur það veist nokkrum aðilum tiltölulega auðvelt að ná að eignast markaðsráðandi hlut í mikilvægum atvinnugreinum.
8) ÖNNUR ATRIÐI
a. Efnahagsbrotadeild lögreglunnar. Rétt hefði verið að huga sérstaklega að því að styrkja efnahagsbrotadeild lögreglunnar samhliða miklum vexti fjármálageirans.
b. Fjölmiðlalög. Nauðsynlegt hefði verið að tryggja að fjölmiðlar gætu ekki verið í meirihlutaeigu eins manns eða fyrirtækjasamstæðu eða ríkisins. Tryggja hefði þurft dreifða eignaraðild markaðsráðandi fjölmiðla til að gæta hlutleysis. Samþjöppun á eignarhaldi fjölmiðla hefur verið óeðlileg og skaðleg íslensku samfélagi með mjög einhliða framsetningu frétta.
c. Sjálfstæðisflokkurinn hefði mátt beita sér fyrir meira gagnsæi í viðskiptum almennt og eflingu siðgæðis. Eins og málum er háttað nú, sjá allir nauðsyn þess að umgangast frelsi af ábyrgð. Til að “markaðurinn” gæti leiðrétt sjálfan sig þurftu að liggja fyrir betri upplýsingar. Upplýst ákvörðun er forsenda farsællar ákvörðunar. Varðandi siðgæði er gott að ganga á undan með góðu fordæmi.
d. Styrking þingræðis. Einmitt þegar Sjálfstæðismenn voru í fyrirsvari fyrir þjóðina hefði átt að leiða til lykta nauðsynlegar breytingar á valdajafnvægi þings og framkvæmdavalds. Aðgengi þingmanna að sérfræðingum hefði mátt bæta verulega.
e. Hik Sjálfstæðisflokksins, fram að falli bankanna, við að ræða Evrópumál, peningastefnu, myntina ríkisfjármál og störf Alþingis hefur haft skaðleg áhrif á Ísland. Sjálfstæðisflokkurinn hefði átt að koma á sterkari umræðuhefð í grasrótinni. Flokkurinn verður að hlusta á baklandið, og má ekki veigra sér við að ræða eldfim mál – áður en í óefni er komið. Sjálfstæðisflokkurinn þarf að virkja sem flesta flokksmenn og stuðla að skoðanaskiptum og umræðu, grasrótin þarf að taka virkari þátt í stefnumótun flokksins.
f. Upplýsingagjöf. Bæði fyrir og eftir hrun íslensks fjármálamarkaðar er upplýsingagjöf Sjálfstæðisflokks áfátt, bæði til félagsmanna sinna (ótrúlega lítil notkun nets og þeirra tækninýjunga sem bjóðast) og ekki síður þjóðarinnar allrar.
g. Pólitísk ábyrgð. Það skýtur skökku við að á ríflega 100 dögum eftir eitt mesta efnahagshrun vestræns ríkis á friðartímum var enginn kallaður til ábyrgðar af hálfu Sjálfstæðisflokksins. Þau skilaboð til þjóðarinnar, að enginn beri pólitíska ábyrgð eru röng. Hér dugir séríslensk skilgreining á pólitískri ábyrgð ekki. Pólitísk ábyrgð snýst ekki um að kjörinn fulltrúi eigi að sitja sem fastast þrátt fyrir mistök hans sjálfs eða undirmanna – heldur hið gagnstæða. Að standa upp og fara þó hann hafi hugsanlega ekki brotið lög. Láti stjórnkerfið njóta vafans og láti sína persónu ekki vera fyrir.
h. Pólitískar stöðuveitingar. Sjálfstæðisflokknum hefur verið legið á hálsi að hafa staðið fyrir pólitískum stöðuveitingum. Hér verður Sjálfstæðisflokkurinn að taka af skarið og heita því og sjá til þess að opinberar stöðuveitingar verði ákveðnar á faglegum og hlutlægum grundvelli. Sjálfstæðisflokkurinn hefði átt að beita sér fyrir því að að skera á tengsl stjórnmálaflokka, ríkisstofnana og viðskiptabanka.
i. Yfirlýsingar stjórnvalda. Skilyrðislausar stuðningsyfirlýsingar stjórnvalda við bankana, (í fjölmiðlum heima og heiman) sem í fólst óbein ábyrgð eru gagnrýni verðar. Erlendir lánveitendur veittu bönkum, sérstaklega síðustu tvö árin, aðgang að gífurlegum fjárhæðum, sem þeir máttu vita að ekki gátu endurgreiðst nema af almannafé.
Um neðangreind atriði er ekki meirihlutavilji í nefndinni til að setja beint undir kaflann „Hvað áttum við gera betur“. En það er nauðsynlegt að þessi sjónarmið komi fram svo að sjálfstæðismenn geti sem flestir lagt mat á það hvort þeir séu sammála þessu mati eða ekki.
1) Innganga í EES (sjá nánari rökstuðning í Viðauka 1).
2) Stuðningsyfirlýsing Íslands við innrás Bandaríkjamanna í Írak. Bæði stuðningsyfirlýsingin og ákvörðunartökuferlið.
3) Neyðarlög.
Setning neyðarlaga eins og þau voru sett 6. október voru mistök. Með lögunum yfirtók ríkið eignir, skuldir og skuldbindingar bankanna umfram það sem áður var. Með lögunum var einnig breytt tryggingum sem áður giltu, þ.e. allar bankainnistæður voru tryggðar en trygging vegna skuldabréfa bankanna fór aftar. Þá var réttur hluthafa (eigenda bankanna) fótum troðinn og eignir þeirra þurrkaðar út á einu bretti (ef einhverjar eignir voru eftir?). Spurning um ábyrgð eigenda ef illa gengur. Hversu langan tíma mun taka að vinna aftur traust hluthafa gagnvart ríkisvaldinu. Brot á jafnræðisreglu þegar innlend starfsemi bankanna er flutt í nýja banka en erlend starfsemi þeirra sett í gjaldþrot. Hvernig eiga útlendingar að geta skilið það að sett séu lög á einni nóttu sem breyta öllum forsendum. (tilkoma hryðjuverkalaga?). Enginn trúði því að ríkið hefði bolmagn til að bjarga rekstri bankanna. Það er gegn skoðun sjálfstæðisstefnunnar að ríki sé betur til þess fallið að sjá um rekstur fyrirtækja heldur en einkaaðilar. Eðlilegra hefði verið að neyðarlögin hefðu eingöngu heimilað stofnun nýs ríkisbanka sem hefði, ef á hefði þurft að halda, getað tekið yfir rekstur banka sem færu í þrot.
Það er margt sem Sjálfstæðisflokkurinn hefði mátt gera betur eins og rakið er í þessu skjali. Sjálfsagt má finna fleiri dæmi um mistök eða eitthvað sem betur mátti gera en hér eru nefnd. Nú er flokknum nauðsynlegt að líta til þessarar gagnrýni og sjá til þess að mistök af þessum toga endurtaki sig ekki. Ekkert þeirra mistaka sem hér hafa verið nefnd má rekja til stefnu flokksins. Stefna Sjálfstæðisflokksins brást ekki, heldur fólk. Hrun íslensks efnahagskerfis orsakast af mörgum samverkandi þáttum, þ.m.t. rekstri eigenda og stjórnenda bankanna (sem settu þá í þrot), bankakreppunni og lausafjárþurrðar í heiminum. Sjálfstæðisflokkurinn getur einvörðungu borið ábyrgð á fulltrúum sínum og þeirra aðgerðum eða aðgerðaleysi þeirra, en ekki bankamönnum eða stöðu alþjóðasamfélagsins hverju sinni. Við þurfum að læra af þeim mistökum sem við höfum gert og fylgja stefnu Sjálfstæðisflokksins. Aldrei hefur verið mikilvægara en nú að hafa í heiðri stefnu Sjálfstæðisflokksins í því uppbyggingarstarfi sem fram undan er.
Að vinnslu þessa skjals komu:
Sigurður Örn Ágústsson, nefndarformaður
Ólafur Klemensson
Stefán S. Guðjónsson
Skafti Harðarson
Loftur Altice Þorsteinsson
Þór Vilhjálmsson
Kristján Hreinsson
Guðjón Sigurbjartsson
Sveinbjörn Jónsson
Auk aðkomu og athugasemda fjölda annarra.
Eftir hrun
1) Ákvarða stefnu um aðgerðir og samræma
a. semja um jöklabréf (annað hvort að greiða þau upp með láni IMF eða bjóða þeim hlut í bönkunum).
b. afnema gjaldeyrishöft
c. ríki og sveitarfélög að dragi seglin ekki mikið saman fyrr en atvinnulífið fer að rétta við sér. Jafnvel mætti réttlæta skuldasöfnun þeirra tímabundið til að draga úr atvinnuleysi þangað til.
2) Hröð endurskipulagning núverandi bankakerfis. Ákvarða hvernig taka skuli á erfiðum málum til að smyrja hjól atvinnulífsins. Eru stjórnendur og millistjórnendur bankanna, sem tóku ákvarðanir sem leiddu til falls bankanna, það fólk sem best er til fallið að stýra sameign þjóðarinnar og koma í það horf að hægt sé að einkavæða aftur.
3) Upplýsingagjöf til landsmanna. Mjög einkennilegt að enn þann dag í dag eru upplýsingar um raunverulega stöðu mjög á reiki, hvort heldur um ræðir næstu skref, skuldastöðu, framgang viðræðna við erlenda lánadrottna etc.
4) Viðurkenna mistök og þann hluta hrunsins sem skrifa má á (í allri sanngirni) flokkinn og forsvarsmenn hans hverju sinni. Ekki er öll ábyrgð á höndum Sjálfstæðisflokksins, hún er allra í stjórnkerfinu og þeirra sem hafa verið á þingi undanfarin 18 ár. En Sjálfstæðisflokkurinn hefur allan þann tíma verið stærsti flokkurinn í stjórn, og hlýtur því – eðli málsins samkvæmt – að bera hlutfallslega mesta ábyrgð á þeirri stöðu sem landið er í.
5) Stýrivaxtastig & atvinnumálastefna. Í kjölfar hrunsins hefði það átt að vera frumforsenda að lækka stýrivext, til að tryggja hag heimila og fjölskyldna. Ekki er hægt að lifa lengi við slíkt vaxtastig. Leggja hefði átt ofurkapp – í samráði við AGS – að lækka stýrivexti hratt. Slíkt hefði hjálpað fyrirtækjum og væntanlega dregið úr því mikla atvinnuleysi sem nú er. Engin sérstök atvinnumálastefna var kynnt, en augljóslega eru fyrirtæki sem hafa marga starfsmenn á launaskrá mikilvægari (heilt yfir) en mannfá fyritæki – og ættu þarmeð að njóta fyrirgreiðslu banka umfram mannfærri fyrirtæki. Ekkert þessu líkt var kynnt, og var lítið í umræðu. Hér sést enn og aftur að það er ákveðið ginnungagap milli þingmanna og þjóðar.
6) Mæta kjósendum sínum og fylgismönnum með uppgerða fortíð í farteskinu – reiðubúin að takast á við brýn verkefni með stefnu flokksins að leiðarljósi
Viðauki 1
Rökstuðningur Lofts Altice Þorsteinssonar um að innganga í EES hafi verið mistök í stjórnartíð flokksins;
Innganga í Evrópska efnahagssvæðið (EES). Alþingi getur leyft, bannað eða takmarkað athafnir landsmanna. Hvað sem það gerir, ber það ábyrgð á ákvörðuninni. Skaðabótaábyrgð myndast ef Alþingi gætir ekki eðlilegs meðal-hófs. Hins vegar ber Alþingi ekki ábyrgð á Stjórnarskrárákvæðum. Þar stendur þjóðin sjálf til ábyrgðar.
Með inngöngu í EES 1.janúar 1994 var stigið skref sem við fyrstu sýn virtist sumum heilladrjúgt, en átti eftir að verða örlagaríkt. Beint orsakasamband er á milli inngöngunnar og þeirra stórkostlegu erfiðleika sem Icesave reikningar Landsbankans eru að valda okkur. Alþingi hafnaði kröfu margra um þjóðaratkvæði og kaus því að bera sjálft ábyrgð á inngöngunni í Evrópska efnahagssvæðið.
Inngangan í EES kom í stað tvíhliða fríverzlunarsamnings frá 1972, sem landið hafði við Efnahagsbandalag Evrópu (EB). Tvíhliða samningurinn hefði ekki leyft stofnun innlánsreikninga Íslendsku bankanna erlendis og því var með inngöngunni gerð stefnubreyting, sem sannanlega leiddi til Icesave hörmunganna og var samningurinn algjörlega á ábyrgð Alþingis. Hin neikvæðu áhrif samningsins eru staðreynd og þau hverfa ekki þótt einhver jákvæð áhrif megi mögulega rekja til hans.
Ákvörðun Alþingis um inngöngu í EES var umdeild og samþykkt með naumum meirihluta þingmanna, eða 33 þingmönnum af 63. Andvígir voru 23 en 7 sátu hjá. Sjálfstæðisflokkurinn var klofinn um málið, þótt flestir þingmenn hans hafi greitt atkvæði með samningnum. Aþýðuflokkurinn var einhuga um EES samninginn, eins og ávallt þegar afsal landréttinda var til umræðu. Samfylkingin, rétt borinn arftaki Alþýðuflokks, er enn við sama heygarðshornið.