"Það er auðvelt að vera vitur eftir á" er oft sagt, en samt er það þannig með þetta mál að það er ekki svo auðvelt og ekki er nægur tími liðinn til að hægt sé að gera málið alveg upp.
Það sem við erum að reyna að átta okkur á, eins og ég skil það, er -
Hvers vegna hrundi fjármálakerfið á Íslandi fyrr og meir en hjá öðrum vestrænum þjóðum og það á vakt Sjálfstæðisflokksins? Hvað gerðu stjórnvöld vitlaust eða gerðu ekki.
Það sem lagði grunninn af því sem á eftir kom held ég að sé eftirfarandi. Okkur hafði lengi þyrst í bættan hag. Almenningur vildi lægri vexti, meiri kaupmátt og að vera menn með mönum, þjóð meðal þjóða oþh. Eftir einkavæðingu bankanna og með ódýru fjármagni sem þeim stóð til boða, sem og með auknum aðgangi að ódýru erlendu vinnuafli vegna EES o.fl. varð mikill efnahagsuppgangur á Íslandi. Svo þyrst vorum við í þennan uppgang að efasemdar og gagnrýnisraddir náðu ekki eyrum okkar. Stjórnmálamennirnir sem stýrðu för eða áttu alla vega að setja rammana, þeir annað hvort áttuðu sig ekki á hættunum eða komu sér ekki í að vinna gegn straumnum með því að hefta og móta fjármálakerfið til að minnka og koma í veg fyrir aðal hættuna. Það er ljóst að ef hefði átt að ná utanum vandann og afstýra hruninu sem varð, þá hefði orðið að koma til bæði mjög einbeittur vilji og mikil atorka því það hefði ekki verið til vinsælda fallið t.d. að senda Landsbankann úr landi með höfuðstöðvar sína oþh.
Það er ljóst að ef við hefðum verið í ESB og með Evruna hefði okkur vegnað betur, alla vega að því leyti að gjaldmiðillinn hefði ekki hrunið. Spyrja má hvort menn áttuðu sig á því en voru samt ekki tilbúnir í slagiðnn til að koma okkur þangað inn eða hvort menn áttuðu sig ekki á því. Það hafði alla vega verið bent oft á smægð íslensku mynntarinnar og vandamál því tengd og ef fólk, sérstaklega stjórnmálamenn kveikja ekki á þannig aðvörunum, hvað eru þeir þá að gera? Eru þeir þá nógu góðir fulltrúar fyrir fólkið? Já það má spyrja erfiðra og nærgöngulla spurninga og við sumum fáum við seint svör. En það er samt mjög mikilvægt að spyrja og greina vandann.
Hér eru nokkrar konkret ábendingar um hvað við hefðum getað gert betur undanfarin ár.
1. ESB og Evran
Íslendingar hefðu getað verið komin í ESB og með Evruna. Hvort tveggja er mjög eðlilegt markmið þegar horft er á hagsmuni íslendinga því við erum fá og smá í stóru frekar harðbýlu landi, nokkuð afskekktu. Af því að við stefnum eðlilega á sambærileg lífskjör og nágrannaþjóðirnar hafa þá verðum við að vera alla vega jafn dugleg og klár og leggja þeim mun meira á okkur sem kerfið og aðstæður okkar er lakara en þeirra. En eftir fallið má ljóst vera að það má alls ekki taka mikla áhættu í uppbyggingu efnahagskerfisins fyrir heila þjóð til að reyna að stytta sér leið. Kerfið þarf að vera vel skipulagt og áhættulítið. Við stukkum á áhættusama möguleika og uggðum ekki að okkur. Nú þurfum við að byggja upp áhættulítið og snjallt kerfi sem leiða mun til þeirrar hagsældar sem við viljum. Leið í þá átt er ESB og Evran, ekki spurning. Það vita væntanlega flestir en þjóðernisrómantík og landbúnaðurinn þvælast fyrir. Við þurfum að horfa öðruvísi á þessi mál. Það er betri þjóðernisrómantík að þjóðfélagið okkar sé það gott að sem flestir viljum búa á Íslandi. Það er lítil rómantík í því ef unga fólkið vill ekki snúa til baka til Íslands að námi lokknu, og fólk flýr til útlanda í leit að betri lífsskilyrðum. Landbúnaðurinn kostar okkur mikið og vöruverðið er hátt. Til að bæta lífskjörin verðum við hvort eð er að taka á honum þannig að það á ekki að standa í veginum. Sjávarútvegurinn er góður og mikilvægur og ég geng út frá því að það muni ekki kosta miklar fórnir þó endanleg ákvörðun um veiðiheimildir sé tekin í Brussell, en að sjálfsögðu þarf að semja um það mál og ef það gengur ekki þarf e.t.v. að skoða málið upp á nýtt.
Það að forysta Sjálfstæðisflokksins hefur ekki viljað skoða ESB aðild og Evruna þrátt fyrir augljósa hagsmuni almennings í landinu gefur tilefni til vangaveltna á því hvernig stefna er mótuð hjá flokknum. Það þarf að finna leið til að andstæð sjónarmið um mikilvæga þjóðarhagsmuni sem þessa fái að blómstra og takast á. Það má ekki knýja fram eina stefnu í málum sem eru borgaralegs og almenns eðlis og ljóst að afstaða flokkmanna hlýtur að vera skipt. Það getur eins og dæmin sanna verið of afdrifaríkt fyrir þjóðina. Það þarf að auka víðsýni og umburðarlyndi gagnvara fleiri skoðunum um stór mál eins og þetta. Forystan þarf að hafa skilning á að hún er ekki óskeikul og að það getur verið að hún hafi rangt fyrir sér. Hér er tekist á um framtíðarlífskjör í landinu og málið er það stórt og skiptar skoðanir um það þannig að það gengur ekki að menn loki það mál inni í já eða nei afstöðu.
2. Fjölmiðlamálið.
DO og fleiri höfðu fyrir nokkrum árum í svokölluðu fjölmiðlamáli, sterka tilfinningu fyrir því að fjölmiðlar væru orðnir að of miku leyti í eigu vissra fjársterkra aðila og "fjórða valdið" væri hliðhollt eigendum að einhverju leyti. Þetta var rétt athugað og mjög bagalegt að sá slagur tapaðist þegar rétta átti við kúrsinn. Það vantaði gagnrýni á þróunina sem varð að lokum of áhættusöm og öfgafull. DO lagði allt í sölurnar til að ná fram róttækum breytingum en sá slagur tapaðist óvænt með atbeina forstans. Því þarf að spyrja hvernig hefði mátt vinna þann slag. Hvernig hefði átt að vinna það mál? Ég velti því fyrir mér hvort það hefði verið hægt með mikilli vinnu þar sem almenningi hefði verið gerð grein fyrir vandamálinu, því á endanum var það þrýstingur frá almenningi sem gerði það að verkum að forsetinn greip inn í.
3. Þessi tvö ofangreindu mál þ.e. afstaða flokksins til ESB og fjölmiðlamálið sýna veikleika í flokksstarfinu sem þó eru styrkleikar undir vissum kringumstæðum. Afstaða til þessara stórmála var tekin af forystu flokksins og DO þar væntanlega mjög áhrifaríkur. Hún var svo keyrð áfram án nægilegrar tengingar við almenning. Í telfelli ESB og Evrunnar leiddi þetta til áfalls sem hefði mátt afstýra að hluta þ.e. fjármálakreppunnar, en í tilfelli fjölmiðlamálsins leiddi þetta til þess að mikilvægur slagur tapaðist. Með víðtækri málefnavinnu hefði e.t.v. farið öðruvísi í þessum málum. Það þarf alla vega að leytast við að hafa ákvarðanatöku kerfi flokksins lýðræðislegra. Ef skoðun Sjálfstæðisflokksins í ESB og Evru málinu hefði endurspeglað eðlilega afstöðu borgaralegra afla á Íslandi þá hefðum við verið komin inn í Esb og með Evruna. Almenningur myndi mjög líklega fyrir löngu hafa tekið þá afstöðu ef Sjálfstæðislokkurinn hefði rekið opna stefnu í því máli og alla vega látið bæði sjónarmiðin, með og á móti, njóta sín, enda má vænta þess að þá hefði meðhópurinn stækkað. Mótihópurinn hefur haft mun meiri stuðning af opinberri afstöðu flokksins og þar með margir almennir flokksmenn, sem vilja fylgja flokkslínunni tekið þá skoðun upp sem sína.
Ef fjölmiðlamálið hefði verið unnið mjög vel með grasrótinni þá hefði almenningur skilið betur nauðsyn þess að dreifa eignarhaldi á fjölmiðlum og þá hefði ekki komið til þess sem virtist vera þá, að Þingið væri að samþykkja lög sem almenningur væri á móti. Það hlýtur að vera erfið staða í hverju þjóðfélagi, sérstaklega í máli er varða sjálfa fjölmiðlana sem stjórna umræðunni og þarna um sjálfa sig.
4. Flokkurinn þarf að verða lýðræðislegri og vinna betur með almenningi. T.d. eftir að bankakreppan skall á var ríkisstjórnin ekki næglega öflug í almannatengslunum. Geir o.fl. hefðu þurft að hafa reglulega blaðamannafundi til að skýra frá því sem var verið að vinna að. Afrekalistinn kom of seint. Það þarf að vinna meira fyrir opnum tjöldum, meira gagnsæi. Menn þurfa að læra að eiga samspil, samræðu við almenning og móta e. t. v. þannig skoðanir. Skynja hvað er hægt og hvað ekki. Vinna vel í því sem er mikilvægt s.s. fjölmiðlamálið og fara svo fram á réttu augnabliki með mál. Hér er ekki verið að halda því fram að kjörnir fulltrúar eigi aldrei að gera neitt á móti almenningsálitinu, heldur því að stjórnmál eru list hins mögulega. Það hvað er mögulegt ræðst m.a. af stemmingunni í þjóðfélaginu, sérstaklega núna eftir að forseti vor hefur sett það nýja viðmið að hann synji málum ef þau eru umdeild og hann ekki sáttur við þau, eða hvernig sú regla nú er.
Tilvistargrundvöllur og grunnstefna Sjálfstæðisflokksins er mikilvæg fyrir land og þjóð. Við þurfum í sameiningu að aðlaga vinnubrögðin og flokksstarfið þannig að það tryggi að ávalt komi fram það mikilvægasta er varðar þjóðarhag og okkar hag.