1. drög - Hvað hefði verið hægt að gera betur?

Þann formála verður að hafa á, að þetta er hægt að gera á margan hátt. Markmiðið getur verið að búa til málamyndaplagg, sem leggst vel í sem flesta eða leggjast í ærlega og gagnrýna sjálfsskoðun og gera hreint fyrir sínum dyrum - og allt þar á milli. Ég er þeirrar skoðunar að nú verði að fara fram upgjör við fortíðina. Ísland er svo gott sem gjaldþrota og við sjálfstæðismenn vorum skipstjórar, svo notað sé vinsælt myndlíkingamál úr sjómennskunni. Ég trúi því að það sé af hinu góða fyrir flokkinn að fara þessa leið. Getur þá engu skipt hvern eða hverja þau atriði sem hér að neðan er nefnd snerta. Sjálfstæðisflokkurinn verður að vera hafinn yfir persónur og leikendur, hann er til fyrir fólkið í landinu en ekki fyrir fólkið sem um stund er í framvarðarsveit hans. Ekki er hægt að láta hjá líða að tæpa einnig á þeim atriðum sem miður hafa farið í kjölfar bankahrunsins.
Margt fleira á eftir að koma upp úr kafinu trúi ég. Taktu og eftir að ég hef reynt að skrifa þetta á íslensku, en ekki pólitísku.
Flestum er ljóst að staða Íslands er alvarleg. Grafalvarleg. Sjálsftæðisflokkurinn hefur verið við völd og farið með forystu í ríkisstjórnað mestu sl. 18 ár. Kreppan er ekki sjálfsprottið fyrirbæri. Það er flokknum hollt að líta um öxl og reyna að svara heiðarlega hvað það var sem brást. Hvað hefði mátt gera betur? Ein af lykilforsendum þessara skrifa er að viðskiptamódel íslensku bankanna hafi ekki verið lífvænlegt og brestir í því hafi verið, eða mátt vera, ljósir strax í mars 2006, og því hefðu sterk viðbrögð þá líklegast takmarkað það gríðartjón sem við stöndum frammi fyrir. Alþjóðleg fjármálakreppa flýtti heldur fyrir íslenska hruninu en til þess hefði komið án alþjóðlegrar fjármálakreppu, en líklega hefði lendingin orðið mýkri ef hrunið hefði ekki átt sér stað í miðri alþjóðakreppu. Hvergi í heiminum er kreppan jafn djúp og hér - því verður að gera því skóna að vandinn sé að miklu leiti heimatilbúinn. Gera verður kröfu til kjörinna fulltrúa, sem kosnir eru til að gæta hagsmuna þjóðar sinnar, að þeir sinni sínum störfum af kostgæfni en stýrist ekki af hjarðhegðun.

Hvað hefðum við mátt og átt að gera betur?

1) Einkavæðing bankanna. Það var rétt að einkavæða bankanna, með því leystist úr læðingi kraftur sem var atvinnulífinu nauðsynlegur. Pólitísk fyrirgreiðsla skyldi líða undir lok og skilvirkni markaðarins ráða. En ferlið var ógagnsætt og óvandað - sbr bréf Steingríms Ara Arasonar til forsætisráðherra 10.09.2002, þar sem segir að „hagstæðari tilboð fyrir ríkissjóð á alla hefðbundna mælikvarða" hafi verið sniðgengin. Bankarnir lentu, eftir pólitískum línum, í höndum aðila sem voru reynslulitlir í bankastarfsemi og sér í lagi alþjóðlegri - en nutu strax góðs af einkunnagjöf erlendra matsfyrirtækja á bönkunum sem aftur auðveldaði aðgengi að lánsfé. Velta má fyrir sér hvort eigendur bankanna og stjórnendur voru hafi haft hæfni, getu og reysnlu til að reka alþjóðlegar fjármálastofnanir. Fróðlegt í þessu samhengi að skoða upphaflega ferlið, og af hverju var breytt um aðferð á síðustu metrunum.

2) Yfirstjórn fjármála á Íslandi, eftirlit og regluverk. Innganga Íslands í EES fól í sér að Ísland fékk aðgang að innri markaði Evrópusambandsins og tók upp evrópskar reglugerðir, m.a. um fjármagnsmarkaði og fjármálafyrirtæki. Þó deila megi um lagaramma og reglugerðir, er ljóst að samhliða þessu láðist að styrkja nægilega lykilstofnanir samfélagsins, s.s. Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitið, sem enga reynslu höfðu af sambærilegum markaði né reglum. Ljóst hefði mátt vera, miðað við hvernig ríkjum sem hafa opnað hagkerfi sín hefur reitt af, að mikil þörf væri á styrkri yfirstjórn fjármála á Íslandi. Komið hefur í ljós að hvorki FME né Seðlabankinn - né heldur ráðuneyti viðskipta eða fjármálaráðuneytis voru starfi sinu vaxin. Staðreyndirnar tala sínu máli.
Fjárframlög ríkisins til t.a.m. FME voru í engu samræmi við vöxt bankakerfisin, sem aftur bendir til þess að eftirlitið hafi ekki getað sinnt sínum skyldum.
Í 300 þúsund manna samfélagi fara þrjú ráðuneyti með yfirstjórn , efnahags, viðskipta- og fjármála; Forsætis-, fjármála- og viðskiptaráðuneyti. Þekkingunni dreift um of.
Þá er nauðsynlegt að skoða regluverkið sem þó var til staðar og framkvæmdina. Svo virðist sem framkvæmdin hafi verið mikið í „laizze faire" stíl, þar sem ofurtrú er á sjálfvirkri leiðréttingu markaðar.
Þá leikur vafi á hvort skynsamlegt hafi verið að aðskilja Seðlabanka Íslands og FME.

3) Niðurlögn Þjóðhagsstofnunnar hefur aldrei verið skýrð með vitrænum rökum og hennar hefur verið sárlega saknað undanfarin misseri. Auglýsingadeildir bankanna héldu að almenningi og fyrirtækjum áróðri, en sárlega vantaði faglega og gagnrýna umfjöllun um efnahagsástandið, stöðu og framtíðarhorfur. Þegar horft er svo til peningamálastefnu Seðlabankans undangenginn áratug, og áhrif hennar á einkaneyslu verður þessi aðgerð enn alvarlegri.

4) Seðlabanki Íslands. Seðlabankar ríkisins stýra peningamagni í umferð, vöxtum, bindiskyldu og í öllum löndum gert er ráð fyrir að þeir veiti bönkum lán þegar þeir lenda í lausafjárþurrð. Seðlabankarnir eru bankar bankanna og eiga að gæta að stöðugleika þeirra. Ekki verður séð að sú frumskylda hafi verið uppfyllt, né að stjórnvöld hafi veitt bankanum nægt aðhald eða fylgst nægilega með hvað bankinn aðhafðist. Seðlabanka Íslands ber lagaleg skylda til að tryggja fjármálastöðugleika. Bankinn hefði getað byggt upp gjaldeyrisvaraforða meðan krónan var sterk (EUR kostaði m.a. um tíma um 80 ISK) og komið í veg fyrir hina gríðarlegu gengisstyrkingu. Gjaldeyrisvaraforði Seðlabanka Íslands (ca 3,5 ma $) var of lítill við fall bankanna, sé miðað við skuldir.Hann hefði getað hækkað bindiskylduna til þess að draga úr vexti útlána. Bankanum ber skylda til að veita yfirvöldum og almenningi nákvæmar upplýsingar með útgáfu skýrslna um fjármálastöðugleika. Mikið hefur verið rætt um aðvaranir frá SB - sér í lagi munnlegar við valda ráðamenn - um þær skal ekkert sagt, enda undirritaður ekki í þeim þrönga áheyrnarhópi. En gott er að hafa í huga að Seðlabanki Íslands er ekki einvörðungu umsagnaraðili í hinu íslenska fjármálakerfi. Hans hlutverk er mun stærra en svo. Hann á að grípa til aðgerða þyki honum þess þurfa. Það gerði hann ekki, hann beitti ekki þeim stjórntækjum sem hann hefur yfir að ráða, svo árangur sjáist af. Skal svo ósagt látið um yfirlýsingagleði bankastjórnar um lánveitingar og þess háttar.

Seðlabankinn er sjálfstæð stofnun, en heyrir undir Forsætisráðuneyti (efnahags), hún er því á ábyrgð stjórnvalda, og komið hefur í ljós að engum er greiði gerður með því að hafa seðlabankastjora (1 eða 3) pólitískt skipaða. Það litar alla umræðu um þeirra aðgerðir og ákvarðanir - sem verða að vera hafnar yfir slíkt þras.

5) Peningamálastefnan. Ekki hefur farið fram mikil fagleg umræða um peningamálastjórnun af hálfu stjórnmálamanna eða æðstu embættismanna ríkisins. Frá árinu 2001 hefur verðbólgumarkmiði verið fylgt við stjórn peningamála á Íslandi. Ekki hefur það gefist vel við baráttu við verðbólgu og hátt innlent vaxtastig var m.a. hvati fyrir fyrirtæki og einstaklinga að skuldsetja sig í erlendri mynt (þar sem vaxtastigið var mun lægra) - þrátt fyrir gengisáhættu. Þá laðaði þetta ástand að sér spákaupmenn - sem búast mátti við - sem vildu reyna að hagnast á vaxtamun.

Vaxtahækkanir Seðlabanka Íslands (úr 5,3% 2003 í tæp 16% í árslok 2007) leiddu til falskrar styrkingu krónunnar. Mikið innflæði erlends gjaldeyris, sem látið var bæði óáreitt og lítt við varað, fyllti landsmenn vissu um að þeir væru betur stæðir en þeir voru. Þessi vítahringur tryggði áframhaldandi lántökur í erlendum gjaldeyri, stækkun eignabólunnar, hækkun stýrivaxta og ábata af vaxtamunarviðskiptum. Þetta hefði átt að vekja athygli yfirvalda. Þetta umhverfi leiddi til þess að arðvænlegra var að standa í braski með pappíra en í rekstri með vörur eða þjónustu.

6) Stækkun bankakerfisins versus VLF var látin óáreitt, þrátt fyrir ábyrgðir Seðlabanka sem þrautavaralánveitanda . Á meðan bankarnir þöndust út með skuldsetningu og lausafjárvanda gerðu íslensk yfirvöld ekki nóg til að draga úr skuldsetningunni og endurskipuleggja bankanna. Þartilbærar stofnanir, sem heyra undir stjórnmálamenn, sofnuðu á verðinum. Ekki nægur skilningur á áhættustýringu, eftirliti ogmögulegum afleiðingum þess að gríðarmikil skuldsetning bankanna og eigenda þeirra gæti lent á almenningi á Íslandi - sem svo varð raunin.

7) Styrking Efnahagsbrotadeildar hefði væntanlega leitt til frekari tregðu auðmanna við blygðunarlaus brot á réttindum minnihluta hluthafa sem skýr dæmi eru af. Jafnvel á fjárlögum ársins 2009 er fjármagni til þessarar stofnunar skorið niður - þegar fyrir liggur að rannsaka þurfi tugi ef ekki hundruði mála sem kunna að varða brot við t.a.m. hlutafélagalög.

8) Áhættustýring og stjórnun FME og Seðlabanka. Mikil krosseignatengsl og vensl nokkurra stórra hluthafa virðast hafa leitt til þess að rekstur fjármálafyrirtækja varð keimlíkur rekstri mikið skuldsettra eignarhaldsfélaga - þar sem áhættustýring virðist hafa verið rekin af fákunnáttu. Bæði FME og Seðlabanki hafa úrræði til að fylgjast með slíku og úrræði til að krefjast betrumbóta. Ekki er þó til kerfi né tól í eigu stjórnvalda (né í boði á markaði, sem er skiljanlegt þar sem bankarnir vildu ekki að eignatengsl væru ljós eða auðrekjanleg) þar sem hægt er að sannreyna hvort séu óeðlileg tengsl milli aðila. Samrakning kennitalna viðskiptaaðila, eins og víðast hvar er erlendis þekkist ekki hér.

9) Pólitískar stöðuveitingar. Flokknum hefur verið legið á hálsi, og ekki að ósekju, að styðja pólitískar ráðningar. Jafnvel þótt gengið sé framhjá hæfari umsækjendum. Þetta er rangt, og ekki í samræmi við hið fræga slagorð flokksins: „Gjör rétt, þol ei órétt". Faglegar ráðningar í lykilstöður eru það sem íslendingar eiga heimtingu á. Hér brást Sjálfstæðisflokkurinn. Það verður að viðurkennast. Og engu breytir þó aðrir flokkar hafi gerst sekir um hið sama .

10) Útþensla hins opinbera í valdatíð flokksins er í engu samræmi við yfirlýsta stefnu hans og raunar furðulegt að ekki skyldi vera dregið frekar saman í ríkisfjármálum á góðæristímum en gert var. Ríkið og umsvif þess þöndust út. En hér má ekki heldur gleyma þætti sveitarfélaga. Í stórum hluta þeirra er Sjálfstæðisflokkurinn við stjórn. Hlutur og ábyrgð sveitarfélaga í fasteignabólunni er umtalsverð. Ekki þarf að líta út fyrir stórhöfuðborgarsvæðið til að koma auga á það, sbr skipulagsmál og nýbyggingar þar sem sveitarfélögin öttu kappi innbyrðis um (sömu) íbúa.

Sveitarfélögin, sem flest hver eru rekin af sjálfstæðismönnum, fjármögnuðu sig að hluta með skattlagningu í fpormi sölu bygginaréttar og lóða, sem aftur þrýsti fasteignamarkaðnum upp og þarmeð jók það verðbólgu.

11) Fjölmiðlalög. Eðlilegt hefði verið að halda til streitu fram þeirri skoðun að fjölmiðlar gætu ekki verið í meirihlutaeigu eins manns eða fyrirtækjasamstæðu. Tryggja hefði þurft dreifða eignaraðild til að gæta hlutleysis - eða amk tryggja réttan fréttaflutning. Samþjöppun á eignarhaldi fjölmiðla hefur verið óeðlileg og skaðleg íslensku samfélagi - um það verður vart deilt um þessar mundir. Sama á við um eignarhald á öðrum lykilstofnunum, sbr upphaflegar áætlanir um dreifða eignaraðild á bönkunum, sem síðan var snúið og ákveðið að vera með kjölfestufjárfesta.

12) Þensluáhrif Íbúðalánasjóðs. Þrátt fyrir að það hafi verið kosningaloforð Framsóknarflokksins að IBLS veitti 90% húsnæðislán, lagði Sjálfstæðisflokkurinn blessun sína yfir það loforð og uppfyllti með Framsókn. Þessi gjörningur var vanhugsaður og óheillaskref. Þessu ferli var raunar flýtt með ákvörðun viðskiptabankanna, þ.m.t. Landsbankans um að veita 100% lán..

13) Sjálfstæðisflokkurinn hefði mátt beita sér fyrir meira gagnsæi í viðskiptum almennt og eflingu siðvits. Stór samráðsmál (s.s. olíuverðssamráð og grænmetissala) gáfu tilefni til að efla eftirlit og bæta lagaúrræði / refsiramma. Rannsókn í þeim málum var ábótavant. Dómsmálaráðuneytið hefur verið í umsjá flokksins í tæpa tvo áratugi. Þá hefði flokkurinn átt (og hefur kannski enn tækifæri á því) að beita sér fyrir því að tengsl þingmanna/ráðherra við fyrirtæki séu upplýst. Raunar mætti ganga enn lengra og leggja til að samhliða þingmennsku sé þingmönnum bannað að starfa fyrir fyrirtæki eða hagsmunasamtök (ÖJ er form BSRB, BB var þar til f stuttu stjórnarform N1) til að tryggja hlutleysi þingmanna þannig að þeir breyti einvörðungu samkvæmt sinni bestu sannfæringu eins og stjórnarskrá gerir ráð fyrir.

14) Styrking þingræðis - versus framkvæmdavald. Einmitt þegar Sjálfstæðismenn voru í fyrirsvari fyrir þjóðina hefði átt að leiða til lykta nauðsynlegar breytingar á valdajafnvægi þings og framkvæmdavalds. Í þessu efni er. eðlilegast er að líta til norðurlandanna. Þar er (DK og SE) löggjafarvald og framkvæmdavald aðskilið með þeim hætti að ráðherrar segja af sér þingmennsku. Aðgengi þingmanna, sem eiga að vera þverskurður landsmanna, að hverskyns sérfræðingum hefði mátt bæta verulega. Þjóðhagsstofnun gengdi m.a. þessu hlutverki á sínum tíma.

15) Kerfisbundin feimni Sjálfstæðisflokksins, fram að falli bankanna, við að ræða Evrópumál, Peningastefnu og Þingræði nema í slagorðastíl og klisjum hefur haft skaðleg áhrif á Ísland Ekki hlustað á atvinnulífið. Flokkur verður að hlusta á baklandið, og má ekki veigra sér við að ræða eldfim mál - áður en í óefni er komið.

16) Upplýsingagjöf. Bæði fyrir og eftir hrun íslensks fjármálamarkaðar er upplýsingagjöf sjálfstæðisflokks áfátt, bæði til félagsmanna sinna (ótrúlega lítil notkun nets og þeirra tækninýjunga sem bjóðast) og ekkis íðar þjóðarinar allrar.

EFTIR „HRUN ÍSLANDS"
1) Hröð endurskipulagning núverandi bankakerfis var og er lykilatriði. Þótt margt hafi tekist vel, verður að setja spurningarmerki við það hvort fólkið (stjórnendur og millistjórnendur bankanna) sem tóku ákvarðanir sem leiddu til falls bankanna séu það fólk sem best er til fallið að stýra sameign þjóðarinnar og koma í það horf að hægt sé að einkavæða aftur.

2) Upplýsingagjöf til landsmanna. Ekki er því haldið fram hér að eingöngu ónóg upplýsingagjöf af hálfu ríkisstjórnar D og S hafi orðið stjórninni að falli. En hefur án efa haft áhrif. Mjög einkennilegt að enn þann dag í dag eru upplýsingar um raunverulega stöðu mjög á reiki, hvort heldur um ræðir næstu skref, skuldastöðu, framgang viðræðna við erlenda lánadrottna etc..

a. Hér má einnig bæta við að mögulega hefði verið hægt að róa þjóðina með betra upplýsingaflæði. Þjóðin kallaði eftir ábyrgð þeirra er brugðust, en fékk fánýt svör. Það er ekki fyrr en fyrrverandi ríkisstjórn er nánast komin í þrot að upplýsingar berast um aðgerðir, td mögulegar skipulagsbreytingar í Seðlabanka, hrókeringum á ráðherraliði flokkanna etc. Þá var það allt allt of seint. Fólki finnst betra að vita að staðan sé slæm, en að eiga við óvissu.

3) Forgangsröðun og tímaýting: Alltof mikill tími hefur farið í karp um fánýta hluti, sem í sjálfu sér skipta 99,9% landsmanna engu máli, dæmi: Hver er forseti þings fram að kosningum? Endalaust víkja stjórnmálamenn sér undan því að ræða það sem máli skiptir. Dæmafár klaufaskapur að hafa frumvarp um afgreiðslu léttvíns í matvörubúðum til umræðu í þeim þrengingum sem þjóðin býr við - sýnir hversu úr takti þingflokkurinn gekk við þjóðina að sjá þetta ekki fyrir og bregðast við í tíma. Þó dagskrá þings sé ákveðin nokkuð fyrirfram, þá hljóta einstakir tímar og stórkostlegur vandi að vera næg ástæða til að breyta henni. Þá er það líklega góð leið til að tapa fylgi ef flokkurinn ætlar sér að halda áfram að verja stóla einstaklinga í stað þess að hefja sig yfir slíka umræðu og einbeita sér að stóru málunum. Þjóðin hefur ekki þolinmæði í að tímanum sé svo illa varið.

4) Pólitísk ábyrgð. Það skýtur skökku við að á ríflega 100 dögum eftir mesta efnahagshrun vestræns ríkis á friðartímum var enginn látinn taka pokann sinn af hálfu Sjálfstæðisflokksins. Enginn. Hvergi. Þau skilaboð til þjóðarinnar, að enginn hafi brugðist eru hreinlega röng. Ekki er hér verið að leita blóraböggla - en það er ótrúlegt að enginn beri neina ábyrgð á þessu efnahagshruni. Hér skal haft í huga að ekki dugir séríslensk og klæðskerasaumuð skilgreining á pólitískri ábyrgð. Pólitísk ábyrgð snýst ekki um að kjörinn fulltrúi eigi að sitja sem fastast þrátt fyrir mistök hans sjálfs eða undirmanna - heldur hið gagnstæða. Að standa upp og fara þó hann hafi ekki brotið lög. Láti stjórnkerfið njóta vafans og láti sína persónu ekki vera fyrir.

5) Láta af linnulausri vörn vonlauss málsstaðar og viðurkenna mistök og þann hluta hrunsins sem skrifa má á (í allri sanngirni) flokkinn og forsvarsmenn hans hverju sinni. Ekki er öll ábyrgð á höndum Sjálfstæðisflokksins, hún er allra í stjórnkerfinu og þeirra sem hafa verið á þingi undanfarin 18 ár. En Sjálfstæðisflokkurinn hefur allan þann tíma verið stærsti flokkurinn í stjórn, og hlýtur því - eðli málsins samkvæmt - að bera hlutfallslega mesta ábyrgð á þeirri stöðu sem landið er í.

6) Stýrivaxtastig & atvinnumálastefna. Í kjölfar hrunsins hefði það átt að vera frumforsenda að lækka stýrivext, til að tryggja hag heimila og fjölskyldna. Ekki er hægt að lifa lengi við slíkt vaxtastig. Leggja hefði átt ofurkapp - í samráði við AGS - að lækka stýrivexti hratt. Slíkt hefði hjálpað fyrirtækjum og væntanlega dregið úr því mikla atvinnuleysi sem nú er. Engin sérstök atvinnumálastefna var kynnt, en augljóslega eru fyrirtæki sem hafa marga starfsmenn á launaskrá mikilvægari (heilt yfir) en mannfá fyritæki - og ættu þarmeð að njóta fyrirgreiðslu banka umfram mannfærri fyrirtæki. Ekkert þessu líkt var kynnt, og var lítið í umræðu. Hér sést enn og aftur að það er ákveðið ginnungagap milli þingmanna og þjóðar.

7) Kvótakerfið /Verðtryggingin. [hugsanlega á þessi efnisgrein við í textanum hér að ofan, kann að vera. En framsal á kvóta og veðsetning er vandamál í kvótakerfinu (en fiskveiðistjórnunarkerfið heilt yfir er gott). Þá væri hægt að hafa langa grein um verðtrygginguna - sem hugsanlega er ekki hægt að fara í nema samhliða upptöku nýs gjaldmiðils. Ég er ekki sérfræðingur hér - en hugsanlega getur þú bætt þennan kafla]

8) Mæta kjósendum sínum og fylgismönnum með uppgerða fortíð í farteskinu - reiðubúin að takast á við brýn verkefni með stefnu flokksins að leiðarljósi.