1. Hvað við hefðum getað gert betur?
Fyrir hrun:
i. Stundað hagstjórn. Seðlbankinn var einn að strita, þegar ríki og sveitarfélög stóðu með báða fætur á bensíngjöfinni. Dæmi er hækkun lánshlutfalls íbúðalánasjóðs í 90%.
ii. Staðið betur að einkavæðingu banka og annarra ríkisfyrirtækja. Komið hefur í ljós, að spilling grasseraði.
iii. Haft skilvirkari eftirlitsstofnanir með fjármálastofnunum og betra regluverk, sem reyndust vera afar ófullnægjandi.
iv. Stjórnvöld hefðu átt að vera búin að grípa til fyrirbyggjandi aðgerða, þar sem þeim mátti vera ljóst löngu fyrir hrun, að í óefni stefndi. Andvaraleysi stjórnvalda er vítavert. Dæmi: Litlakreppa í byrjun árs 2006 hefði átt að kalla á viðbrögð gegn hömlulausum vexti bankanna.
v. Viðbúnaðaráætlun hefði átt að vera tilbúin, þar sem stjórnvöldum mátti vera ljóst löngu fyrir hrun, að í óefni stefndi. Andvaraleysi stjórnvalda er vítavert.
vi. Hluti fyrirbyggjandi aðgerða hefði átt að felast í því, að leitað væri til AGS fyrir löngu, sennilega ekki síðar en á vordögun 2008 í kjölfar litlahruns í mars.
vii. Ice-save er klúður Íslandssögunnar.
viii. Afneitun ríkisstjórnar á ástandinu er, eftir á séð, algerlega óskiljanleg, og það sem mestum skaða hefur valdið.
Eftir hrun:
ix. Ráðleysi og aðgerðarleysi stjórnvalda er himinhrópandi. Alger skortur á frumkvæði. Afneitun enn í gangi.
x. Fálmkennd og ómarkviss viðbrögð sendu veikleikamerki út í þjóðfélagið, út í heim og út á markaðinn.
xi. Upplýsingaskortur inn á við og út á við og óákveðni eiga hvað mestan þátt í þeim óróa og þeirri tortryggni, sem skapast hefur í þjóðfélaginu.
xii. Ákvarðanatökufælni hefur verið áberandi. Allt er í athugun og vinnslu í það endalausa.
xiii. Grundvallaratriði hefði verið að reyna að eyða óvissu. Óvissan hefur öðru fremur grafið undan atvinnustarfsemi, og torveldað fyrirtækjun alla áætlanagerð.
xiv. Ríkisstjórnin reyndist vera veik og sundurlynd. Forsætisráherra hefði átt að taka frumkvæði í nóvember, blása til landsfundar í byrjun janúar og kosninga um miðjan mars. Þá hefði verið hægt að snúa vörn í sókn og Samfylkingin og önnur sundurlyndisöfl verið tekin í bólinu.
xv. Neyðarlög og haftalög voru hrapaleg mistök, sem gerðu illt verra. Mismunun innistæðueigenda og kröfuhafa settu allt á hliðina (þ.m.t. Ice-save), og höft voru lítið annað en gana dýpra út í fenið.
Endurreisn:
2. Traust og trúnaður
Algert undirstöðuatriði endurreisnar efnahagslífs og þjóðlífs er að endurheimta traust og trúverðugleika fjármálakerfis og stjórnkerfis landsins, bæði innan lands og utan.
Til að svo megi verða, þarf m.a. að:
a. Formenn stjórnarflokkanna (þáverandi) og helstu forystumenn aðrir biðji þjóðina afsökunar á andvaraleysi sínu og úrræðaleysi. Þjóðin verður að skynja iðrun. Eitthvert málamyndayfirklór, eins og „að hafi maður hugsanlega gert einhverjum eitthvað rangt til, sem maður veit ekki til að hafa gert, þá geti maður svo sem beðist afsökunar" gerir bara illt verra.
b. Rannsóknarnefnd um orsakir, aðdraganda og eftirmál hrunsins þarf að skila afgerandi niðurstöðu, sem almenn sátt verður um í samfélaginu. Allir, sem grunaðir eru um misferli, verði dregnir fyrir dóm.
c. Hreinsa banka af öllum gömlum yfirmönnum, endurskipuleggja þá og fjármagna, svo þeim verði kleift að stunda almenna bankastarfsemi.
d. Koma bönkum úr ríkisrekstri eins fljótt og framast er unnt. Fá helst a.m.k. einn stöndugan erlendan banka inn í landið.
e. Endurskipuleggja og endurskilgreina starfsemi og markmið seðlabanka (peningamálastefnu) og fjármálaeftirlits.
f. Afnema gjaldeyrishöft og önnur viðskiptahöft, þ.m.t. tollavernd.
g. Semja við eigendur jöklabréfa, t.d. með því að bjóða þeim að kaupa þá út með afföllum, eða að þeir fái langtíma bundin ríkisskuldabréf.
h. Breyta ráðningar- og lífeyriskjörum ríkisstarfsmanna til samræmis við kjör á almennum vinnumarkaði.
i. Ráða æðstu yfirmenn ráðuneyta og helstu ríkisstofnana pólitískt, þannig að unnt sé að skipta þeim út eftir hentugleikum, eins t.d. er gert með bæjarstjóra.
j. Jafna atkvæðisvægi og gefa kjósendum aukið tækifæri til að velja fólk.
k. Skera í sundur löggjafarvald og framkvæmdavald, t.d. með því að gera forsetann að raunverulegum handhafa framkvæmdavaldsins (í bandarískum eða frönskum stíl).
l. fækka þingmönnum um röskan helming og banna þeim að sinna neinum öðrum störfum eða hagsmunagæslu samtímis þingmennsku.
m. Skipun dómara þurfi staðfestingu löggjafans.
n. Leggja niður forsetaembættið í núverandi mynd sinni, hvort sem þingræði verði áfram eða framkvæmdavaldið verði kjörið beint.
o. Setja strangar reglur um heimildir hins opinbera til hallareksturs og skuldsetningar, sem gildi um ríkissjóð, sveitarfélög og opinberar stofnanir hverju nafni sem nefnast.
p. Öll fjármál bæði stjórnmálaflokka og leiðtoga þeirra þurfa að vera gagnsæ og aðgengileg. Sama gildir um hagsmunatengsl stjórnmálaleiðtoga og æðstu embættismanna.
q. Ríkisstyrkir til stjórnmálaflokka verði afnumdir.
r. Flokkurinn endurnýi forystu sína og skipti út af framboðslistum fyrir næstu kosningar öllum, sem gegnt hafa ráðherraembætti.
s. Draga skörp skil milli stjórnmálastarfa og þátttöku í viðskiptum.
t. Meginniðurstaða: Hverfa aftur til rótgróinna grunngilda, þar sem einstaklingsframtak, siðavendni, traust, áreiðanleiki og gagnsæi eru í heiðri höfð.
3. Atvinnulíf
u. Frelsi til verslunar, viðskipta og atvinnu er undirstöðuatriði.
v. Fyrirtækjum, með heilbrigðan rekstur, verði án tafar veitt eðlileg og nauðsynleg bankafyrirgreiðsla. Með því er átt við, að fyrirtæki í framleiðslu, verslun og þjónustu með jákvæða rekstrarafkomu, fái raunhæfa skuldbreytingu og/eða skammtímafyrirgreiðslu til að koma lausafjárstöðu sinni í eðlilegt horf og geta staðið í skilum til lengri og skemmri tíma. Skilyrði er að reksturinn geti staðið undir skuldbindingum og þurfi engar afskriftir.
w. Engar skuldaafskriftir eða handshófskenndar eða geðþóttateknar aðgerðir til fjárveitinga og mismununar fyrirtækja.
x. Engar sértækar aðgerðir af hálfu hins opinbera.
y. Byggðastofnun, byggðakvótar og annað þess háttar sukk verði aflagt með öllu.
z. Samkeppniseftirlit verði virkt og gagnsætt. Einbeita sér að umgjörðinni; ekki beita handafli eða sértækum aðgerðum. Setja þarf reglur um eignarhald á fjölmiðlum, almenningshlutafélögum og gagnkvæm eignatengsl sem koma í veg fyrir einokun, fáokun og ógagnsæi.
aa. Menntun og rannsóknir í þágu atvinnuvega verði efld.
bb. Sprotastarfsemi og nýsköpun njóti almennrar fyrirgreiðslu, en ekki niðurgreiðslu.
cc. Allar niðurgreiðslur verði afnumdar og mismunum afnumin. Dæmi: Sjómannaafsláttur, tæknileg og fjárhagsleg höft á samkeppni í landbúnaði, sem gera lítið annað en að styrkja viðkomandi atvinnuvegi til bjargarleysis.
dd. Ríkið standi ekki í almennum atvinnurekstri eða samkeppnisrekstri, þ.m.t. afþreygingarstarfsemi og fjölmiðlun.
ee. Varað er við öllum tilhneigingum til einangrunar, sjálfsþurftar og frumframleiðsluhyggju.
ff. Ef öll ytri og innri skilyrði eru í lagi, þá þarf ekki leiðbeiningu ofan frá um hvað skal gera. Frumkvæði og framtak kemur neðan frá. Ríkisforsjá: nei takk.
gg. Gera þarf Ísland eftirsóknarverðan vettvang fyrir starfsemi erlendra fyrirtækja á breiðum grundvelli.
hh. Skerpa þarf á viðskiptasiðferði, og hugsanlega setja rammalöggjöf þar um.
ii. Endurskoða þarf hlutafélagalög m.t.t. hagsmuna lítilla hluthafa, heimildar stjórnar til annarlegra samninga við stjórnendur, gagnkvæm eignatengsl o.fl.
jj. Skerpa þarf á lögun um efnahagsbrot (Enron-lög)
4. Einstaklingar, heimili
kk. Allt verði gert til að halda uppi atvinnustigi.
ll. Allt verði gert til að koma í veg fyrir að fólk lendi á götunni.
mm. Skuldbreytt verði eins langt og raunhæft er, að menn geti staðið í skilum.
nn. Þeir, sem eru með óraunhæfar skuldbindingar, fái gjaldþrotameðferð með þeim hætti, að þeim verði kleift að halda eðlilegum atvinnutekjum og leigja núverandi húsnæði sitt eða annað laust húsnæði, sem betur kann að henta.
oo. Gæta þarf þess, að grípa ekki til neinna þeirra aðgerða í skattamálum, sem flæmt geta úr landi þá, sem við megum síst missa.
pp. Stytta þarf atvinnuleysistíma þeirra, sem missa vinnu, með öllum ráðum, þ.m.t. að tryggja nægt framboð á menntunn og endurmenntun. Langtímaatvinnuleysi gerir fólk óvinnufært.
5. Menntun og heilbrigði
qq. Efla þarf tækni- og verkmenntun á öllum skólastigum.
rr. Efla þarf íslenskukennslu og málrækt.
ss. Skipulega kristnifræðikennslu (fræðslu, ekki trúboð) þarf að taka upp aftur í grunnskólum. Við úthýsingu þeirrar greinar úr námsefni skólanna hafa heilu kynslóðirnar misst tengsl við og skilning á grunngildum samfélagsins.
tt. Efla þarf vitund um almennt heilbrigði og hollustuhætti í samfélaginu.
uu. Losa þarf heilbrigðiskerfið úr heljarklóm lækna- og lyfjamafíanna, og koma rekstri heilbrigðisstofnana á heilbrigðan grundvöll.
vv. Einkarekstur verði leyfður í auknum mæli, bæði í heilbrigðis- og menntastarfsemi.
ww. Unnt þarf að vera að flytja út einkarekna heilbrigðisþjónustu á breiðum grundvelli
xx. Hætta á við hátæknisjúkrahús og önnur musteri hégómans. Þau eru ekki í þágu skattgreiðenda eða sjúklinga, enda er „hátæknisjúkrahús" hrein og klár markaðssetningaraðgerð.
yy. Tónlistarhússtóftin dugir prýðilega sem minnismerki a la 2007.
6. Opinber fjármál, peningamál, stjórnsýsla
zz. Setja strangar reglur um heimildir hins opinbera til hallareksturs og skuldsetningar, sem gildi um ríkissjóð, sveitafélög og opinberar stofnanir hverju nafni sem nefnast. (áður komið)
aaa. Taka þarf upp markvissa hagstjórn.
bbb. Hreinsa til í ríkisfjármálum, skera burt góðærisspik, svo sem alls konar jafnréttis-, umferða-, neytenda-, umhverfis- og guð má vita hvað stofur.
ccc. Skattahækkanir eru ekki raunhæfur kostur. Minnkandi skatttekjum verður að mæta með útgjaldaminnkun.
ddd. Fækka má ráðuneytum um helming. Nauðsynleg ráðuneyti eru: forsætis-, fjármála-, utanríkis- og innanríkis-. Innanríkis- nætti skipta upp í tvö til þrjú undirráðuneyti. Umhverfisráðuneyti má slá af í heilu lagi, það er hrein kjaftastofnun.
eee. Taka upp ábyrga stefnu í peningamálun. Krónan er ónothæf til frambúðar nema með höftum. Það er m.a. niðurstaða peningamálanefndar Evrópunefndar Flokksins undir forystu Gylfa og Ársæls. Sú niðurstaða virðist vera afar málefnaleg.
fff. Upptaka nýs gjaldmiðils er því óhjákvæmileg.
ggg. Varast ber einhliða upptöku annarrar myntar. Sú leið er tálsýn, og vart möguleg án hafta. Einhliða upptaka evru myndi væntanlega skaða enn frekar en orðið er samskipti okkar við ESB.
hhh. Eftir að hafa sótt alla fundi auðlindanefndar Evrópunefndar Flokksins nema þann fyrsta, auk fundar í peningamálanefndinni, er það niðurstaðan, að sækja beri um aðild að ESB. Menn eins og Bjarni Ben., Vilhj. Egilsson, Gylfi Zoega og Benedikt Jóh. hafa talað rödd skynseminnar á þessum fundum; það er niðurstaðan að vandlega íhuguðu máli. Þar með hefur leiðin að upptöku Evru verið opnuð.
iii. Aðild að ESB hefur miklu víðtækara gildi en bara upptöku nýs gjaldmiðils eða efnahagslegt gildi. Þessi lönd eru þau, sem við eigum mesta samleið með í menningu, viðskiptum, varnarmálum, alþjóðasamskiptum og hagsmunagæslu yfirleitt, og því sá félagsskapur, sem við eigum klárlega mesta samleið með í samfélagi þjóðanna.
jjj. Breyta ráðningar- og lífeyriskjörum ríkisstarfsmanna til samræmis við kjör á almennum vinnumarkaði. (áður komið)
kkk. Ráða æðstu yfirmenn ráðuneyta og helstu ríkisstofnana pólitískt, þannig að unnt sé að reka þá eftir hentugleikum, eins t.d. er með bæjarstjóra. (áður komið)
lll. Draga skipulega úr öllum ónauðsynlegum umsvifum ríkis og sveitarfélaga.
mmm. Forðast alla þjóðernishyggju og sósíalsima, hvort heldur er sitt í hvoru lagi eða saman.
nnn. Varast populisma og annað lýðskrum.
7. Umhverfi, auðlindir
ooo. Tryggja þarf skynsamlega og sjálfbæra nýtingu auðlinda í þágu lands og þjóðar.
ppp. Tryggja þarf yfirráð þjóðarinnar á eigin auðlindum, og skynsamleg og raunhæf ítök í og aðkomu að nýtingu auðlinda sameiginlegra með öðrum þjóðum.
qqq. Almennar reglur geri eiknaaðilum kleift að nýta auðlindir í þágu atvinnurekstrar á samkeppnisgrundvelli. Stefna um auðlindagjald og auðlindaleigu verði mótuð.
rrr. Stokka þarf upp fiskveiðistjórnunarkerfið, enda flestar eða allar útgerðir gjaldþrota vegna yfirveðsetningar veiðiheimilda. Veiðiheimildir eru því í raun að verulegu leyti komnar í ríkiseigu.
sss. Almennar reglur ESB um umhverfisvernd gildi.
ttt. Ísland geriðst aðili að þeim alþjóðlegu samningum um nýtingu auðlinda og verndun umhverfis, sem samræmast stefnumiðum um sjálfbæra nýtingu auðlinda og verndun náttúrunnar.
uuu. Allar séríslenskar lausnir og undanþágur ber að forðast.