5. drög - Staða Íslands í alþjóðaviðskiptum

Staða Íslands í alþjóðaviðskiptum

Aldrei hefur verið meiri þörf á viðskiptum við útlönd á Íslandi, skuldastaða þjóðarinnar er slík að mikilvægt er að útflutningur sé sterkur og viðskiptajöfnuður þarf að vera með eins stórum afgangi og mögulegt er.  Í þessu samhengi er vert að benda á að hvers kyns innflutningshöft koma ekki til með að hafa jákvæð langtíma áhrif, þvert á móti koma þau til með að skerða lífsgæði Íslendinga. 

Til að Íslensk fyrirtæki geti byggt upp þann slagkraft sem þarf til að standa sig í alþjóðaviðskiptum verða aðstæður á heimamarkaði að vera hagstæðar og fyrirtæki þar búa við eðlilega samkeppni. Í þessu samhengi er nauðsynlegt að skoða hvar íslenskir starfskraftar geta skapað mest verðmæti.

Það er ekki raunhæft að hægt sé að eiga og byggja upp sterk útflutningsfyrirtæki á sama tíma og erlendri vöru og þjónustu er bægt frá með innflutningshöftum eða niðurgreiðslum íslensku varanna því þá er ekki eðlileg samkeppni á heimamarkaðnum.

Íslendingar verða að læra af efnahagshruninu, í mörgum tilfellum byggðist útrás íslenskra fyrirtækja á auðveldu aðgengi að ódýru fjármagni og meiri áhættusækni en erlendir keppinautar sættu sig við.  Lærdómurinn af þessu verður að vera sá að byggja þarf fjárfestingar og viðskiptatækifæri á grunni betri þekkingar, auðlinda og öðrum þáttum sem veita raunverulegt samkeppnisforskot svo sem stærðarhagkvæmni eða aðgreiningu.

Vert er að benda á að þrátt fyrir hrunið búa þau Íslensku fyrirtæki við ágætt tekjustreymi sem hafa verið að skapa verðmæti af fyrstu hendi en ekki í gegnum fjárfestingar í þriðja aðila.  Þetta á sérstaklega við þau fyrirtæki sem byggja rekstur sinn á einstakri þekkingu eða auðlindum.  Sum þessara fyrirtækja búa nú við skaddaðan efnahagsreikning vegna óheppilegrar samsetningar gjaldmiðla í skuldum og eignum, í þeim tilfellum er mikilvægt að horfa á tekjustreymi fyrirtækjanna við mat á þeim.

Helstu markmið

Það er mikilvægt að Íslendingar varðveiti frelsi í viðskiptum en snúi ekki til haftastefnu og loki landinu til að verja skammtímahagsmuni. Margir virðast trúa því að best sé að kaupa sem minnst frá útlöndum og framleiða sem mest af öllum varningi og þjónustu hér á landi til innanlandsneyslu, þetta er ekki rétt. Við verðum að einbeita okkur að því sem við höfum hlutfallslega yfirburði í og láta annað vera, það er skammgóður vermir að beita innflutningshöftum eða niðurgreiðslum á íslenskri vöru og þjónustu ef framleiðslan er ekki samkeppnisfær á heimsmarkaði. Öðru máli gegnir um vörur og þjónustu sem Íslendingar hafa eða geta náð raunverulegu samkeppnisforskoti með. Í þeim vörum borgar sig að fjárfesta, vernda og skapa umhverfi sem styður fyrirtækin í uppvextinum. Kjarni málsins er að þrátt fyrir miklar erlendar skuldir er lausnin ekki að loka landinu með höftum eða niðurgreiðslum á neinu því sem Íslendingar hafa ekki möguleika á að ná forskoti með. Opið og alþjóðavætt hagkerfi veitir aukin lífsgæði fyrir alla í landinu.

Alþjóðavæðing það er að segja. aukin viðskipti á milli þjóða er staðreynd. Þær þjóðir sem ekki taka þátt í alþjóðavæðingunni þurfa að leggja mun meira á sig en aðrar þjóðir til að njóta sömu lífsgæða auk þess sem alþjóðlegur munaðarvarningur verður hlutfallslega dýrari. Mikilvægt er að setja fram á einfaldan hátt útskýringar á þeim hagfræði og alþjóðaviðskiptalögmálum sem standa að baki þessum fullyrðingum en það verður ekki rakið hér.

Það er lykilatriði að við stöndum vörð um þau alþjóðatengsl sem við höfum byggt upp og það orðspor sem við getum ennþá endurheimt á alþjóðavettvangi. Mikilvægt er að koma í veg fyrir að landið lokist eða einangrist frá alþjóðaumhverfinu.

Tækifæri og takmarkanir

Alþjóðaviðskipti eru komin til að vera. Þjóðir heimsins munu halda áfram að hafa viðskipti sín á milli til þess að auka allra hag. Þessi þróun er óumflýjanleg þó hugsanlegt sé að það hægi  á þessari þróun tímabundið vegna fjármálakreppu. 

Margar viðskiptablokkir eru þegar fyrir hendi í heiminum svo sem NAFTA, Evrópusambandið, AFTA, og margar í þróun svo sem APEC, FTAA, eins hefur verið vitnað í samvinnu Rússa & CIS, Suður Afríku, Indlands og Kína. Þar að auki er vert að nefna svokallaðar Doha viðræður Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar (WTO).  Doha viðræðurnar hafa dregist á langinn m.a. vegna hagsmunagæslu BNA og Evrópusambandsins en almennt er talið það sé aðeins tímaspursmál þar til nýir alþjóðlegir viðskiptasamningar verði gerðir.

Af þessu má vera ljóst að alþjóðavæðing er sífellt að aukast og mikilvægt er að taka þátt til að dragast ekki aftur úr í lífsgæðum.  Íslendingar verða að skoða hvaða hlutfallslegu yfirburði þeir hafa og beina kröftum sínum að þeim sviðum í atvinnuuppbyggingu og nýsköpun sem við höfum styrkleika.  Á sama tíma má ekki vanrækja það sem við höfum raunveruleg tækifæri til að byggja upp nýja þekkingu í.

Helstu takmarkanir fyrirtækja sem hyggja á vöxt og aukna áhættu sem fylgir alþjóðavæðingu er skortur á fjármagni.  Skortur á fjármagni til að koma af stað sprotafyrirtækjum getur orðið raunverulegur fjötur um fót þar sem aðgengi að fjármagni virðist nú vera af afar skornum skammti.  Þetta á einnig við smærri fyrirtæki sem eru í örum vexti eða eru að taka sín fyrstu skref á erlendum mörkuðum.

Annar Akkilesarhæll fyrir Íslensk fyrirtæki er skortur á trausti sem getur reynst fyrirtækjum sem hyggja á alþjóðaviðskipti fjötur um fót.  Tryggja þarf að Íslendingar komi sínum sjónarmiðum vel og rétt fram og haldi engu eftir og biðjist afsökunar þar sem það á við. Þetta eru grunnforsendur þess að byggja upp nauðsynlegt traust aftur, en búast má við að það gerist fljótt ef vel tekst til.

Hvað þarf að leggja áherslu á?

 Íslendingar verða að byggja upp sterk fyrirtæki á grunni séríslenskrar sérþekkingar eða auðlinda til að alþjóðaviðskipti geti aukist áfram.  Til þess að svo geti orðið þá þarf laga- og reglugerðaumhverfi fyrirtækja á Íslandi að vera eins og best gerist í heiminum.

Mikilvægt er að brjótast strax út úr núverandi vítahring sem Íslensk fyrirtæki eru í og grípa til aðgerða til að auka útflutningstekjur þjóðarinnar, það verður best gert til skamms tíma með því að auka útflutning hjá núverandi útflutnings- og ferðaþjónustufyrirtækjum.  Jafn áríðandi og skammtímaaðgerðirnar eru þá er mikilvægt að hafa vel mótaða framtíðarsýn sem stefnt er að til lengri tíma til að treysta ekki á ítrekaðar björgunaraðgerðir og skammtímasjónarmið.  Þær aðgerðir sem líta þarf til við að auka útflutningstekjur eru :

Ein auðlindin er ónefnd sem þarf að nýta í þessum aðgerðum en það eru Íslendingar búsettir erlendis og erlendir vinir og félagar Íslendinga. Þetta fólk er ekki jafn ginnkeypt fyrir því neikvæða umtali sem hefur einkennt Ísland undanfarna mánuði og er líklegra til þess að taka upp málstað Íslendinga og koma hingað með verkefni og fjármagn.

Ekki er augljóst að allar skammtímaaðgerðirnar eigi rétt á sér til lengri tíma og sérstaklega skal bent á að festast ekki í því fari að horfa aðeins til þess sem er áríðandi á hverju augnabliki heldur þess sem er mikilvægt til framtíðar.

Íslendingar mega ekki missa móðinn í útrásinni og alþjóðaviðskiptum. Til að tryggja kjölfestu til framtíðar og sterk íslensk fyrirtæki í útrásinni verður að tryggja að þau byggi á sérstakri þekkingu Íslendinga sem og auðlindanna sem nýtanlegar eru.