8. drög - Samkeppnishæfni Lokadrög

SAMKEPPNISHÆFNI

 

 

 

1.Samkeppnishæfni Íslands

 

 

·         Forsendur samkeppnishæfni eru opinn og frjáls markaður með frjálst flæði fjármagns, vöru, þjónustu og vinnuafls.  Ennfremur stöðugt efnahagsumhverfi með stöðugum gjaldmiðli, stöðugu verðlagi og fyrirsjáanlegu vaxta- og skattaumhverfi

·         Samkeppnishæfni lands veltur líka á samkeppnisforskoti einstakra fyrirtækja, aðgangi að sérhæfðum framleiðsluþáttum og hagstæðu og hvetjandi fyrirtækjasamfélagi

·         Innan tíu ára á Ísland að vera leiðandi á 5 – 10 atvinnusviðum og eiga fjölmörg fyrirtæki í fremstu röð á sínum vettvangi

·         Velja menn í leiðtogastörf eftir hæfileikum, dugnaði og heiðarleika.  Ábyrgð fylgi virðingu og völdum.

·         Við eigum og verðum að fara í útrás á ný en nú er tækifæri til að vanda betur valið

·         Við þurfum að byggja upp traust á erlendum vettvangi með samstilltu átaki

·         Leggja þarf áherslu á heilbrigða samkeppnismenningu og bætt eftirlitskerfi sem styrkir samkeppnishæfni þjóðarinnar

·         Skattaumhverfi fyrirtækja sem er ekki lakara en það sem erlendir keppinautar búa við

·         Efla menntun og sérhæfingu og uppbyggingu framtaksþjóðfélags

·         Skapa stöðugleika, öryggi og traust með nýjum gjaldmiðli og skipa okkur í raðir Evrópuþjóða

 

 

I.             Inngangur

Skilyrði vaxandi velferðar, atvinnuþátttöku og hagvaxtar eru að íslensk fyrirtæki séu vel samkeppnishæf á innlendum og erlendum mörkuðum.  Varanleg samkeppnishæfni íslenskra atvinnugreina mun til lengdar ekki ráðast af lágum launakostnaði heldur af hagstæðu lagaumhverfi, efnahagslegum stöðugleika og heilbrigðri samkeppnismenningu. 

 

II.           Samantekt

Forsendur samkeppnishæfni eru:

Opinn og frjáls markaður þar sem er frjáls og gjaldlaus aðgangur að útflutningsmörkuðum;  hindrunarlaust flæði innflutnings og  frjálst flæði fjármagns, vöru, þjónustu og vinnuafls.

Stöðugt efnahagsumhverfi með stöðugum gjaldmiðli, stöðugu verðlagi,  vinnumarkaði í eðlilegu jafnvægi, stöðugum ríkisfjármálum og hagstæðu og fyrirsjáanlegu vaxta- og skattaumhverfi.

 

Að auki veltur samkeppnishæfni lands á þremur megin þáttum:

 

1.     Samkeppnisforskoti einstakra fyrirtækja.

 

Fyrirtæki eru mikilvæg.  Þau skapa vinnu, öryggi, velferð og efnahagslegan vöxt.

Við viljum skapa góð skilyrði til að fyrirtæki verði stofnuð, vaxi og þroskist og verði samkeppnishæf.  Engin ein aðgerð getur skapað Íslandi rekstrarumhverfi, sem er með því besta á heimsvísu.  Það krefst margvíslegra aðgerða svo sem á sviði skóla, skatta, réttaröryggis, orku, innviða og fleira. Við viljum örva framtak, ekki síst meðal kvenna og á landsbyggðinni með menntun, ráðgjöf, einföldu regluverki, auknum rannsóknum,  nýsköpunarmenningu og stuðningi og aðstoð við útflutning.  Skattar á rekstur fara lækkandi  í heiminum svo fyrirtækjaskattar verða að vera í sífeldri endurskoðun þannig að þeir séu aldrei meira íþyngjandi en í samkeppnislöndum okkar.  Við búum við opnari landamæri og hraðari flutninga en áður.  Tollahindranir mega ekki draga úr samkeppnishæfni íslenskra fyrirtækja.  Reikna má með, að með því að standa utan ESB þurfi íslensk fyrirtæki að borga sem nemur 1-3% af framleiðslukostnaði fyrir landamæraeftirlit. 

2.    Aðgangi að sérhæfðum framleiðsluþáttum.

 

Almennir framleiðsluþættir eins og hráefni og ósérhæft vinnuafl eru öllum aðgengilegir og skapa því ekki varanlegt samkeppnisforskot.  Sérhæfðir þættir eru skapaðir eða áunnir og má þar nefna þungar fjárfestingar, sérhæft starfsfólk, fjármagn sem miðlað er af þekkingu og góðir samfélagsinnviðir.  Sérhæfðir framleiðsluþættir  eru ekki afritaðir af öðrum og veita varanlegt samkeppnisforskot.

 

Við viljum stuðla að sköpun sérhæfðra framleiðsluþátta, sem leiða til framúrskarandi samkeppnisskilyrða fyrir íslenska framleiðslu. Þetta gerum við m.a. með því að efla menntun á sviði tækni og hönnunar, stjórnunar og raunvísinda.  Með því að skapa bankakerfi, sem í krafti þekkingar getur fjármagnað framsækna framleiðslu og þjónustu og með því að byggja upp  innviði t.d. í samgöngum og samskiptum, sem létta starfsemi og lækka kostnað fyrirtækja í öllum landshlutum. 

 

3.   Fyrirtækjaklasar sem örva viðbragðshraða og sveigjanleika, breikkar    

      þekkingu og skapar nýjungar.

 

Samkeppnishæfni þjóðar er sterkust þar sem hefur myndast samfélag fyrirtækja í líkum greinum – framleiðenda, birgja, þjónustuaðila og stofnana – þar sem ríkir bragur framtaks og innbyrðis samkeppni sem ýtir undir stöðuga aukningu á framleiðni og nýsköpun; þar sem kröfuharður markaður rekur þau til að bæta stöðugt  samkeppnisgetu með bættum gæðum og framþróun; þar sem myndast innbyrðis stuðningur með sameiginlegum grunnrannsóknum, flæði upplýsinga, hugmynda, nýjunga og starfsfólks.  Slíkt samfélag er t.d. í fiskvinnslu á Íslandi þar sem framúrskarandi árangur hefur náðst í samkeppni við aðrar þjóðir.  Orkugeirinn er annað dæmi um svið þar sem samstarf yfir breitt svið hefur skapað  fyrirtæki, stór og smá, með mikla samkeppnishæfni á alþjóðamörkuðum.  Leggja þarf rækt við eflingu fyritækjaklasa til dæmis með framlögum til nýsköpunar og menntunar á sviðum þar sem fyrirtæki hafa starfað með árangri en í einangrun.  Með því geta fyrirtækin sryrkt sig í samkeppni, fest sig í sessi á Íslandi og haft mikilvæg margföldunaráhrif inn í íslenskt samfélag. 

 

Stuðla verður að myndun slíks klasasamfélags fyrirtækja í fleiri atvinnugreinum með ríkisvaldi sem skapar rétt og hvetjandi þjóðfélagsskilyrði með heilbrigðu lagaumhverfi og  virkum stofnunum, sem kynda undir metnaði fyrirtækja til að ná betri árangri, ýta undir innbyrðis samkeppni og takmarka samráð, stuðla að nýsköpun og framsækni, háu viðskiptasiðferði og  rekstrarmenningu þar sem framtak, hagkvæmni og ráðdeild eru höfð að leiðarljósi. 

 

 

III.          Helstu markmið - framtíðarsýn

 

Við viljum sjá endurreisn Íslands. Sú framtíðarsýn felur í sér að sjá hið gamla, trausta Ísland rísa upp á rústum þess nýja falska Íslands, sem hrundi til grunna í bankahruninu í október 2009.

Við viljum fá aftur gömlu gildin þar sem orð skulu standa og traust ríkir í samskiptum manna og viðskiptum fyrirtækja. Við viljum sækja fram á ný á grunni þeirra framfara sem urðu með opnun íslenska hagkerfisins en á nýjum grunni varkárni, hófsemi og sterks siðferðis.

Innan tiu ára viljum við vera leiðandi í heiminum á 5-10  atvinnusviðum og eiga fjölmörg fyrirtæki, sem eru í fremstu röð á sínum vettvangi.  Við skulum standa vörð um þá þætti þar sem við erum leiðandi  með því að halda vel utan um mannauð og uppsafnaða þekkingu og velferð fyrirtækja til að minnka hættu á að starfsemi flytjist úr landi. Mikilvægt er að hafa auga með sviðum þar sem tækifæri til forystu leynast og beina þangað rannsóknum og hvatningu. 

 

IV.  Hver eru tækifærin? Hverjar eru takmarkanirnar?

 

Tækifærin eru fyrst og fremst fólgin í mannauði þjóðarinnar, opnu samfélagi og náttúruauðlindum landsins.

·         Við höfum tækifæri til að velja menn í leiðtogastörf eftir hæfileikum þeirra, dugnaði og heiðarleika, en ekki eftir fjölskyldutengslum, flokksskírteinum  eða prófskírteinum  eingöngu. Við þurfum að tryggja að leiðtogastörfum fylgi ekki einungis virðing og völd heldur einnig ábyrgð.

·         Við eigum og verðum að huga að útrás á ný, en nú höfum við tækifæri til að vanda valið. Vænlegast til árangurs er að fara í útrás með þá þætti, þá framleiðslu og þá kunnáttu, sem skapar okkur raunverulegt samkeppnisforskot. Við höfum tækifæri til að velja keppnisvöllinn. Við eigum á næstu misserum einbeita okkur að nágrenni okkar á meðal þjóða með svipaða menningu og sambærilegar reglur um atvinnustarfsemi. Góður árangur  heima og á mörkuðum, sem standa okkur næst er forsenda árangurs annars staðar í heiminum. 

·         Þar sem við búum nú þegar yfir yfirburða þekkingu  eins og nýtingu fiskistofna og fiskvinnslu, virkjun endurnýtanlegra orkulinda eins og jarðhita og fallvatna og ýmsa sérhæfða hugbúnaðarvinnu, til dæmis á heilbrigðissviði, má allur heimurinn vera viðskiptavangur okkar.

·         Skólakerfi er í grunninn gott og því eru þar tækifæri til að mæta betur þörfun skapandi einstaklinga og örva framtak og skapandi hugsun.  Mikil tækifæri felsast í eflingu kennslu í verkkmennt, raungreinum, hönnun og framtakshugsun.  

 

Takmarkanir okkar eru fyrst og fremst fólgnar í mannfæð okkar og takmörkuðum fjármunum. Því til viðbótar kemur tímabundið vantraust margra þjóða á heilindum okkar og falsleysi.

·         Við þurfum að hyggja vel að þeim sérsviðum þar sem við búum yfir yfirburða þekkingu og samkeppnishæfni; á öllum þessum sérsviðum eru sérfræðingar okkar mjög fáir og við þurfum að deila kröftum þeirra á milli þarfa Íslands og viðskiptatækifæra erlendis. Við þurfum að gæta okkar að reisa okkur ekki hurðarás um öxl. Jafnvægi verður að vera þannig að útrás komi ekki niður á uppbyggingarþörf okkar innanlands.

·         Vegna mannfæðar þurfum við að vanda meira val á ráðgjöfum, sérfræðingum og leiðtogum á pólitíska sviðinu. Lág laun mega ekki koma niður á mannvali til stjórnmálaþátttöku eða opinberra embætta.  Sérhver einstaklingur verður að fá verðug verkefni til úrlausnar, sem nýta og ögra þeirra hæfileikum.

·         Tryggja þarf fjármagn til útrásar og vanda útdeilingu þess og umfram allt koma á virku eftirlitskerfi, sem tryggi sem besta nýtingu þess.

·         Vegna smæðar okkar og vanmáttar á fjármálasviði er brýnna að skipuleggja verkefnin og fylgja eftir framgangi þeirra og þar með skilvirkni og nýtingu á mannafla og fjármunum. Stjórnvöld hafa lítið notað sér tækni nútíma verkefnisstjórnunar, en þar eru stjórnunartæki og tækni, sem örugglega gætu nýst vel í uppbyggingarstarfinu.

·         Skortur á trausti á íslensku viðskiptalífi er á meðal okkar alvarlegustu takmarkana.  Við þurfum að byggja aftur upp traust, innanlands og utan með samstilltu átaki,  beinskeyttum og öflugar aðgerðum en sérstaklegta með vinnubrögðum, sem ávinna okkur traust til lengri tíma.  Þetta mál er svo alvarlegt að á því þarf að taka strax sem sérstöku verkefni.

 

 

IV.         Hvað á að gera? Hvers ber að gæta?

 

Spurningarnar um það, hvað eigi að gera og hvað beri að varast varðandi samkeppnishæfni þjóðarinnar á alþjóðamarkaði eru krefjandi og verður væntanlega að skipta þeim í tvennt, það er annars vegar aðgerðir sem koma til framkvæmda á allra næstu misserum og hins vegar langtímaaðgerðir. Ástæður eru einkum tvenns konar; tímabundnir erfiðleikar á fjármagnsmarkaði og rofið traust til fyrirtækja og þjóðarinnar í heild.

·         Við þurfum að tryggja að íslensk fyrirtæki séu vel samkeppnishæf á innlendum og erlendum mörkuðum.  Til þess þarf efnahagslegan stöðugleika og heilbrigða samkeppnismenningu.

·         Við verðum að tryggja opinn og frjálsan markað með stöðugum ríkisfjármálum og fyrirsjáanlegu skatta- og vaxtaumhverfi.

·         Við viljum sjá bætt  eftirlitskerfi, sem styrkir samkeppnishæfni þjóðarinnar.

·         Við viljum skólakefi sem er örfandi til framtaks og nýsköpunar hvort sem er á sviði framleiðslu, þjónustu eða lista.  Skólakerfið bjóði upp á námskeið s.s. um útflutning, og gerð rekstraráætlana til stuðnings við nýgræðing í atvinnurekstri. 

·         Mikilvægt er að skattaumhverfi fyrirtækja verði ekki lakara en í samkeppnislöndum okkar.  Skattar mega ekki verða til að letja atvinnurekstur eða vinnulöngun né ýta undir fjármagnsflótta.

·         Við þurfum að efla alla þá þætti, sem stuðla að nýsköpun og tryggja samkeppnisforskot, aðgengi að og eflingu sérhæfðra framleiðsluþátta og uppbyggingu framtakssamfélags.

·         Við viljum skapa stöðugleika, öryggi og umfram allt traust.  Það gerum við best með nýjum gjaldmiðli og með því að skipa okkur í raðir þeirra Evrópuþjóða, sem við höfum mest og nánust samskipti við. 

 

Höfundar: Pétur J. Eiríksson og Gunnar Torfason.

 

 

 

2. Endurreisn fjármálakerfisins á Íslandi

 

 

·         Hraða þarf endurskipulagningu bankakerfisins

·          Gengið verði  frá nýjum efnahagsreikningum bankanna

·         Semja þarf við erlenda kröfuhafa „gömlu“ bankanna þ.m.t vegna innlána erlendis

·         Semja þarf við eigendur „jöklabréfa“

·         Erlend eignaraðild og sameining banka eru mikilvægustu hagræðingaraðgerðirnar

·         Lækka þarf vexti og afnema gjaldeyrishöft

·         Nýjar reglur verði settar um hámarkslán til einstakra viðskiptavina

·         Nýjar reglur verði settar um hámarkseignaraðild í stórum fjármálafyrirtækjum

·         Unnið verði skipulega að upptöku nýrrar myntar á Íslandi

·         Bankarnir geti veitt alla almenna bankaþjónustu hér á landi

·         Áhersla verði lögð á gegnsæi eignartengsla

I.             Inngangur

Mikilvægt er nú að unnt verði sem fyrst að koma fótunum undir starfsemi bankanna en það tekur sinn tíma.  Þetta er krefjandi þar sem mikil óvissa er um framtíðina og efnahagslægð flestra helstu viðmiðunarþjóða okkar í heiminum er enn að dýpka. Afskipti stjórnvalda af bönkum sem og nýtt regluverk eru meiri en dæmi eru til um.  Bankar þurfa að hugsa viðskiptalíkön sín alveg upp á nýtt.

II.           Staðan

Mikið og flókið starf hefur verið unnið í skilanefndum gömlu bankanna á þeim tíma sem liðinn er frá hruni bankanna en starfsemi þeirra sem og nýju bankanna hefur nokkuð markast af þeirri óvissu sem ríkt hefur í stjórnmálum og þannig haft neikvæð áhrif á umboð til athafna. Óvissa er einnig enn um yfirstjórn í öllum bönkunum þremur sem og hræringar er verið hafa í bankaráðum þeirra hafa ennfremur valdið óvissu. Alþjóðasamskipti bankanna voru nánast aflögð og samskipti skilanefnda við alþjóðlega kröfuhafa hafa einkennst af tortryggni og verið of takmörkuð, sem er mjög miður.  Það er ekki einungis markaðsvirði íslenskra banka sem hefur fallið þó þeir hafi fallið mest.  Þannig hefur markaðsvirði helstu banka heims fallið úr 8,8 trilljónum bandaríkjadala í lok 3.ársfjórðungs 2007 í 3,3 trilljónir þann 23.janúar s.l. (skv.  alþjóðlega ráðgjafarfélaginu BCG) eða um 63%. Verðmæti margra stórbanka hefur lækkað mikið til viðbótar á þeim  mánuði sem er liðinn síðan þetta var reiknað.

III.          Markmið

Aðalmarkmiðið er að íslenska bankakerfið verði starfhæft á nýjan leik og geti a.m.k. sinnt brýnustu þörfum  einstaklinga og fyrirtækja sem nauðsynlegt er til að hjól atvinnulífsins fari að snúast með eðlilegum hraða á ný. 

 

IV.         Tækifæri og takmarkanir

Stærstu tækifærin nú felast í möguleikum á og nauðsyn til víðtækrar endurskipulagningar í bankakerfinu bæði hérlendis og erlendis. Bankarnir verða að skerpa áherslur og einbeita sér að grundvallarþjónustu og þjónustu og afurðum sem þeir sjálfir skilja.  Sá þáttur sem verður mest takmarkandi næstu misserin og árin er aðgengi að alþjóðlegum fjármagnsmörkuðum. Það er takmarkað ekki einvörðungu vegna erfiðs ástands hér á landi heldur vegna almennra og stórfelldra erfiðleika víðsvegar í heiminum. 

 

V.           Hvað á að gera? Hvers ber að gæta?

 

1.    Helstu áhersluatriði:

·          Mat á efnahagsreikningum bankanna og frágangur þeirra er frumforsenda þess að hægt sé að hefja uppbyggingu kerfisins. Sífelldur dráttur hefur verið á þeim frágangi

·         Semja þarf við eigendur eða útgefendur „jöklabréfa“ um að þeir haldi eignum sínum í krónum um tiltekinn tíma. Sú vinna þarf að vera markviss og ávkeðin og má ekki tefjast.

·         Semja þarf við lánadrottna gömlu bankanna þriggja, sérstaklega vegna aðkomu þeirra að nýju bönkunum með hlutafjáreign í stað tapaðra útlána, sem þeir lánuðu bönkunum. Eignaraðild þeirra að íslensku bönkunum er mikilvæg en nauðsynlegt kann að vera að búa til sérstök eignarhaldsfélög í því sambandi til að auðvelda þá aðkomu. Það mun flýta endurreisn íslenska bankakerfisins og opna miklu fyrr en ella möguleika til  erlendrar lántöku, sem er mikilvæg til að geta þjónað þörfum helstu fyrirtækja á Íslandi án þess þó að vera notuð til að fjármagna stórfelld fyrirtækjakaup þeirra erlendis. Lágmarksmarkmið er að geta haldið stöðu erlenda lánasafnsins óbreyttri, þ.e. fá ný lán á móti niðurgreiðslum eldri lána  atvinnulífs og heimila. Það er þó ekki auðvelt um þessar mundir vegna takmarkaðs framboðs lánsfjár á alþjóðamörkuðum og verð þess er einnig hátt. 

·         Forsenda öflugrar útlánastarfsemi fyrir íslenskt atvinnulílf er að endurvinna traust erlendra banka og fjárfesta.  Lántökur erlendis án ríkisábyrgðar verða ekki færar  á næstunni og jafnvel mjög torveldar þó ríkisábyrgð fylgi.  Mestar líkur eru á bættum aðgangi eru ef bankarnir verða að verulegu leiti í eigu erlendra aðila með mun hærra lánshæfismat en íslenska ríkið. Hyggist ríkið aðstoða bankana við öflun  lánsfjár þarf að stofna sérstakan starfshóp, sem starfi fyrir alla íslensku bankana þrjá sem og „gömlu“ bankana og aðra hagsmunaaðila þannig að samræmis sé gætt og samhæfing tryggð.  Síðan færist þessi starfsemi aftur inní bankana hvern um sig smátt og smátt.  Slíkur starfshópur ætti að hafa skýr markmið og tímalínu og ekki vera of fjölmennur og vinna að málum sem auka traust og möuleika á aðgengi að alþjóðamörkuðum á ný

·         Heildaryfirsýn vantar yfir markaðinn hér á landi í dag og um hvernig tekið er á málum í gegn um skilanefndir sem og inni í nýju bönkunum.  Vera kann nauðsynlegt að auka  samhæfingu  vegna þessa í heild meðan kúfurinn er tekinn af þessari kerfisbreytingu fyrir Ísland.  Gegnsæi þessarar vinnu og upplýsingar þarf að bæta verulega.

·         Lækkun vaxta og afnám gjaldeyrishafta er frumskilyrði þess að bankarnir komist í þá stöðu þjónað viðskiptavinum vegna þeirra venjulegu viðskiptalegu þarfa.  Alltof háir vextir sem sliga viðskiptavinina bitna á bönkunum þegar upp er staðið og íslensk fyrirtæki sem búa við gjaldeyrishöft þurfa að finna hjáleiðir framhjá íslenskum bönkum.

·         Sameiningu tveggja af þremur núverandi nýju bönkum væri skynsamlegt að skipuleggja og undirbúa eins fljótt og auðið er þar sem þrír stórir bankar eru of viðamikið og dýrt kerfi.  Grundvöllur þarf einnig að vera fyrir gróskumikil smáfyrirtæki á fjármálamarkaði hér þannig að samkeppni minnki ekki þrátt fyrir sameiningu stærri banka.  Ákvarðanir af eða á um sameiningu þarf að taka sem fyrst til þess að draga úr óvissu.

 

2.    Næstu skref:  Breytingar  á starfsreglum, framtíðarskilyrðin:

 

·         Eigið fé verður skv lögum að vera 8% (svokallað CAD eigið fé)  en lágmark fyrir nýju bankana þrjá ætti að vera a.m.k. á bilinu 10 til 12% og engin viðskiptavild þar inni. Þar sem áhætta í rekstrinum er enn mikil er nauðsynlegt að eigið fé sé umtalsvert hærra en lágmarkið.  Fjármálaeftirlitið hefur einnig heimildir til að ákveða slíka hækkun.

·         Viðmiðun varðandi hámarksútlán til einstakra aðila þ.m.t. til tengdra aðila ætti að lækka í 15% af eigin fé banka úr 25%.  Aðlögunartíma gæti þurft fyrir einhverja aðila.  Þá ætti þetta hámark í krónum talið ekki að mega hækka í takt við stækkun banka ef hún er hraðari en 15% á ári. Til að fylgja þessu eftir er gagnsæi nauðsynlegt. 

·         Sérstaka varúð þarf að viðhafa varðandi lán út á hlutabréf  þannig að veðhlutfall elti ekki hækkandi markaðsverð. Veðhlutfall vegna skráðra hlutabréfa sé að hámarki 50%  af verðmæti og upphæð auk þess ekki meira en 14 – 21 dags velta með bréf viðkomandi félags á skráðum markaði.  Veðhlutfall lækki miðað við markaðsverð ef hækkun á verði er meiri en 15% á ári.  Þá er mikilvægt að veðköllum sé fylgt hratt eftir.

·         Varúð þarf einnig að hafa vegna fasteignalána, sérstaklega hvað varðar varðar atvinnuhúsnæði og fjöldabyggingar íbúðarhúsnæðis.  Skilyrði ætti að vera að eiginfjárframlag komi ávallt inn fyrst í peningum. Sömuleiðis að sala eða leiga 50% húsnæðisins sé frágengin áður en láveitingar hefjast. Þá gengur ekki að hækka lán sífellt í takt við hækkandi verð fasteigna ef  hækkun á verði fasteigna er meiri en 5% á ári

·         Einstaklingsútlán til fasteignakaupa  geta ekki verið í erlendri mynt til aðila sem ekki hafa tekjur í erlendum myntum. Vegna núverandi útistandandi einstaklingslána í erlendum myntum vegna íbúðabygginga þarf að vinna sig út úr þeirri stöðu miðað við stöðu hvers einstaklings eða finna heildarlausn fyrir alla. Ný lán af því tagi ættu ekki að vera heimil ef tekjur eru allar í ISK.

·         Eignarhald stórra fjármálafyrirtækja er æskilegt að takmarka við  t.d. 10% af heild í höndum eins aðila og eins aðila að viðbættum tengdum aðilum en mikilvægt er að bankarnir komist sem fyrst í hendur einkaaðila á ný en með ákveðnari umgjörð hvað starfshætti varðar og leitast við að fyrirbygggja krosseignarhald. Til þess er gegnsæi einnig nauðsynlegt.  Þessar takmarkakanir þurfa þó ekki að eiga við erlenda aðila t.d. ef erlendur stórbanki vill hasla sér völl hér á landi.

·         Varað er við hugmyndum umstofnun eins allherjar eignarhaldsfélags ríkisins um eignarhald í 15 til 20 stærstu fyrirtækjum landsins. Þar gæti verið kominn enn einn ríkisbankinn.  Eðlilegra er að hver af stóru bönkunum sjái um slíkt sjálfir enda verði þeir aðeins tveir fljótlega.  Eignarhald aðilia í ríkiseign að stærstu fyrirtækjum landsins þarf að takmarka eins og unnt er og nauðsynlegt að því ljúki innan tveggja til þriggja ára ef nokkur kostur er.

 

3. Framtíðarþjónustan

·         Hvaða banka- og fjármálaþjónustu þurfa íslenskir bankar að veita í framtíðinni?  Það þarf að skoða vel.  Að lágmarki alla almenna bankaþjónustu fyrir einstaklinga og fyrirtæki.  Hversu umfangsmikil afleiðuviðskipti eru eðlileg og hver er áhættan þeim tengd eru atriði sem þarf að skoða sérlega vel áður en reglur eru endurskoðaðar.

·         Tæknilega stendur fjármálaþjónusta á Íslandi framar en víðast annars staðar og er mikilvægt að halda háu tækni- og öryggisstigi.

·         Stóru bankarnir þurfa að veita örugga og góða greiðsluþjónustu bæði fyrir einstaklinga og fyrirtæki, hér innanlands sem og í milliríkjaviðskiptum.  Mikilvægi alþjóðlegrar greiðsluþjónustu fyrir öll fyrirtæki sem stunda inn- eða útflutning og einstaklinga vegna náms og ferða erlendis gleymdist að einhverju leyti í bankahruninu. Enginn utan bankanna virtist gera sér grein fyrir mikilvægi þessarar þjónustu fyrr en of seint. Stjórnvöld tóku ekkert mark á bankamönnum við þessar aðstæður.  Þetta er sú tegund þjónustu sem ekki er sjáanleg út á við  fyrr en hún truflast eða stöðvast af einhverjum orsökum.  Sú truflun sem varð á þessari þjónustu við fall bankanna s.l. haust hefur valdið ótöldum erfiðleikum fyrirtækja í samskiptum við erlenda birgja.

·         Bankarnir verða að hafa burði og vilja til að þjóna íslenskum útrásarverkefnum sem hafa tekist vel og enn eru í gangi og teljast arðbær.  Þá þurfa bankarnir að byggja upp á ný ýmsa sérhæfða alþjóðlega fjármálasþjónustu s.s. fyrir sjávarútveg og framleiðslu og dreifingu á orku.

 

Höfundur : Brynjólfur Helgason.

 

 

 

3.  Endurreisn íslensks hlutabréfamarkaðar

 

 

·         Íslenskur hlutabréfamarkaður varð fyrir gríðarlegu áfalli við hrun viðskiptabankanna.

·         Skráð fyrirtæki, viðskiptavakar og fjárfestar, bæði einstaklingar og fagfjárfestar, hafa allir orðið fyrir tjóni.

·         Virkur hlutabréfamarkaður hefur grundvallarþýðingu fyrir efnahag og atvinnulíf þjóðarinnar og hann þarf að endurreisa.

·         Tækifæri er fyrir nýtt upphaf á hlutabréfamarkaði og fátt á að geta staðið í vegi fyrir endurreisn.  Fyrirtæki þurfa mörg aukið eigið fé og fólk og tæki eru til staðar. 

·         Fjölmargar tillögur um hvernig gera megi endurreistan hlutabréfamarkað fjölbreyttrari, skilvikari og gegnsærri.

 

 

I.             Inngangur

Íslenskur hlutabréfamarkaður varð fyrir gríðarlegu áfalli þegar stóru viðskiptabankarnir þrír hrundu í október sl. enda nam velta fjármálafyrirtækja 89% af heildarveltu í úrvalsvísitölunnar á fyrri hluta ársins 2008.  Fyrir hrunið var samanlagt markaðsvirði félaga í kauphöllinni um 120% af landsframleiðslu sem er svipað hlutfall og algengt er í þeim löndum sem fremst standa í efnahagsmálum.  Eftir hrunið er markaðsvirði skráðra félaga aðeins um 22% af landsframleiðslu.  Þá lækkaði úrvalsvísitala kauphallarinnar úr 6.144 stigum í byrjun árs 2008 í aðeins 352 stig í árslok og er ekki vitað um svo mikla lækkum hlutabréfaverðs meðal þróaðra þjóða í seinni tíð.  Sama má segja um daglega meðalveltu með hlutabréf sem lækkaði um 99% og fór úr 9,8 milljörðum króna í 81 milljón króna eftir hrun.

 

Þess má vænta að allir þátttakendur á markaðnum eigi um sárt að binda eftir svo miklar sviptingar.  Gildir þá einu hvort um er að ræða þau fáu fyrirtæki sem eftir eru á markaðnum, viðskiptavakana eða fjárfestana sjálfa, bæði einstaklinga og fagfjárfesta.  

 

Verkefni Sjálfstæðisflokksins nú er að stuðla að því að endurvakið verði traust á íslenskum hlutabréfamarkaði og tryggja að fyrirtæki af öllum stærðum og gerðum eigi aðgang að markaðnum án þess að kostnaður sé takmarkandi.

 

II.           Reifun

Forsendan fyrir virkum hlutabréfamarkaði er að þar séu fjöldi áhugaverðra fjárfestingakosta, að fjármálafyrirtæki (viðskiptavakar) sjái um viðskipti og viðskiptavakt og að til staðar séu virkir og upplýstir kaupendur. 

 

Það er einkum á fyrstnefnda sviðinu sem hlutir hafa farið á verri veg á undanförnum árum.  Markaðurinn gekk í gegnum mikla þróun frá árinu 1992 en þá voru skráð félög einungis tvö og veltan á markaðnum innan við 4% af landsframleiðslu.  Þegar best lét árið 2001 voru skráð félög á aðallista kauphallarinnar 75 talsins.  Markaðsvirði skráðra félaga náði hámarki 2006 og nam þá 227% af landsframleiðslu en skráð félög voru hins vegar aðeins 26.  Segja má að fjármálafyrirtæki og fjárfestingafélög sem fjárfestu í þeim hafi á þessum tíma verið búin að ýta öðrum markaðshæfum fyrirtækjum út af aðallista úrvalsvísitölunnar í skjóli stærðar og seljanleika. Markaðurinn var orðinn mjög einsleitur.

 

Einungis sex félög mynda nú Úrvalsvísitölu Kauphallarinnar og hafa þau aldrei verið færri.  Þetta eru félögin Alfesca, Bakkavör Group, Icelandair Group, Marel og Össur.  Sautján félög eru nú samtals í viðskiptum í Kauphöllinni. 

 

Í undirbúningi er endurreisn fjármálafyrirtækjanna sem annast milligöngu um viðskipti og viðskiptavakt.  Þróunin á undanförnum árum var á þá lund að seljanleiki og viðskiptavakt varð æ betri á stærri fyrirtækjum á meðan þau smærri urðu útundan.  Þetta hafði áhrif á verðlagningu bréfa en ekki er unnt að fjölyrða hvort hér hafi ráðið samningar um viðskiptavakt eða vilji fjárfestanna.  Ekki er að búast við öðru en að hinir nýju bankar muni reyna að endurvekja virk viðskipti á hlutabréfamarkaði. 

 

Fjárfestar eru ekki eins öflugir og þeir voru fyrir hrunið.  Sýnt er að fagfjárfestar sem eru einkum lífeyrissjóðir hafa tapað verulegum fjármunum á falli bankanna enda með stóra stöðu í bæði hlutabréfum og skuldabréfum þessara aðila.  Sama má segja um einstaklinga sem margir hverjir sitja eftir með lán sem tekin voru til hlutabréfakaupa án þess að eignir séu á móti.  Þá eru ný lán til stöðutöku á hlutabréfamarkaði ófáanleg um þessar mundir.  Þess er því að vænta að kaupendahlið markaðarins verði ekki eins virk á næstunni og verið hefur undanfarin ár.

 

III.          Stefnumótun

Hlutabréfamarkaðurinn hefur grundvallarþýðingu fyrir efnahag og atvinnulíf hverrar þjóðar.  Hann er mikilvæg uppspretta fjármagns fyrir atvinnulífið og ennþá mikilvægari þegar lánsfjárþurrð ríkir.  Þetta á vissulega við á Íslandi í dag.  Þegar hlutafé fyrirtækja er skráð á markaði gerir það þeim mögulegt að afla viðbótarfjármagns með sölu nýs hlutafjár til fjárfestinga eða greiðslu skulda og eru þau því ekki eins háð lánsfé.

 

Hlutabréfamarkaðurinn er einnig mikilvægur út frá sjónarhóli fjárfesta.  Skilvirk viðskipti með hlutabréf fela í sér að eignarhlutir í félögum verða auðseljanlegir.  Þau færa fjárfestum því álitlega fjárfestingakosti sem oft bera meiri arð og eru seljanlegri en aðrir kostir. 

 

Skilvirkur hlutabréfamarkaður er óaðskiljanlegur frá öflugu efnahagslífi og hagvexti meðal þróaðra velferðarríkja og því er það okkur Íslendingum ákaflega mikilvægt að endurreisa þennan markað.  Öll þróuð hagkerfi njóta stuðnings öflugs hlutabréfamarkaðar.

 

IV.         Tækifæri og takmarkanir

Segja má að allt sé til staðar til að endurreisa hlutabréfamarkaðinn.  Tæknilegir örðugleikar eru engir enda eigum við fólk, tæki og tól til að halda utan um markaðinn.  Takmarkanirnar eru einkum huglægar, þ.e. vilji fyrirækja til að láta skrá hlutabréf sín á markaðinn og vilji fjárfesta til að kaupa bréf sem kunna að verða í boði.

 

V.          Hvað á að gera?

Núverandi staða hérlendis þar sem bankar eru á leið í ríkiseigu á nýjan leik og verulegur hluti stærri fyrirtækja er skuldsettari en góðu hófi gegnir þýðir að hlutabréfamarkaður á Íslandi stendur frammi fyrir nýju upphafi.  Þetta mætti jafnframt kalla afturhvarf til fortíðar þar sem nú er tækifæri til að byrja frá grunni á nýjan leik.  Helstu verkefni sem grípa þarf til í því skyni að efla markaðinn eru m.a.:

 

• Veita að nýju skattafslátt vegna hlutabréfakaupa hjá einstaklingum.

 

• Leyfa yfirfærslu á tapi vegna hlutabréfaviðskipta milli ára.

 

• Hvetja þarf fyrirtæki með góðan rekstrargrundvöll og framtíðarhorfur að skrá sig á markaðinn, sérstaklega ef þau er í þeirri stöðu að þurfa að auka við eigið fé í efnahagsreikningi sínum.

 

• Skrá nýju bankanna og fyrirtæki í þeirra eigu á markaðinn að hluta til eða að öllu leyti við fyrsta tækifæri

 

• Heimila orkufyrirtækjum að sækja sér nýtt eigið fé á markaði sem hefur í för með sér að breyta þarf þeim í hlutafélög.

 

• Setja reglur um dreift eignarhald á skráðum bönkum og orkufyrirtækjum.

 

• Nauðsynlegt er að heimila erlenda eignaraðild á fyrirtækjum í sjávarútvegi.

 

• Endurbæta reglur um fjárfestingastefnu lífeyrissjóða þannig að kröfur séu um áhættudreifingu og eðlilegt samband á milli ávöxtunar og áhættu.

 

• Setja reglur um hámarkshlutfall einstakra atvinnugreina í úrvalsvísitölunni.

 

• Leyfa félögum sem hafa erlenda starfsrækslumynt skráningu hlutabréfa í þeirri sömu mynt og byggja á nýjan leik upp traust erlendra aðila á að fjárfesta í íslenskum félögum.

 

• Afnema gjaldeyrishöft til að skapa forsendur fyrir trausti milli íslenskra fyrirtækja og erlendra fjárfesta.

 

• Breyta regluverki í kringum skráningu á þann veg að óhagræði og kostnaður vegna skráningarinnar sé ekki takmarkandi þáttur fyrir meðalstór fyrirtæki.

 

• Finna fyrirkomulag sem tryggir virka viðskiptavakt á hlutabréfum í meðalstórum fyrirtækjum og tryggir þannig seljanleika.

 

• Tryggja skilvirkt fjármálaeftirlit:

 

o   Hraða afgreiðslu mikilvægra mála

 

o   Endurvekja yfirtökunefnd og láta hana alfarið taka við hlutverki Fjármálaeftirlitsins þegar kemur að álitamálum um yfirtökur.  Jafnframt að efla umboð og refsiúrræði nefndarinnar.

 

• Auðvelda smærri hluthöfum að leita réttar síns, t.d. með því að setja lög um hópmálssókn.

 

• Endurskoðun á leiðbeiningum um stjórnarhætti í ljósi reynslunnar og mótun raunhæfra tillagna um eftirfylgni.

 

 

Höfundur : Stefán Pétursson

 

4.  Framtíð íslensku krónunnar

 

 

 

·         Íslenska krónan er gjaldmiðill sem rúinn er trausti á alþjóðlegum gjaldeyrismarkaði.

·         Vantraust erlendra aðila snýr ekki aðeins að krónunni heldur einnig íslensku laga- og reglugerðarumhverfi, en markaðsaðilum og fjárfestum fannst að með neyðarlögum væri reglum breytt afturvirkt.

·         Einhliða upptaka erlendrar myntar er óframkvæmanleg án stuðnings frá seðlabanka viðkomandi ríkis og skuldbindingar um svipaða þróun helstu hagstærða í báðum löndum.

·         Umsókn um aðild að Evrópusambandinu og myntsamstarfi Evrópu sendir afar sterk skilaboð til alþjóðasamfélagsins um stefnumótun Íslendinga til framtíðar.

·         Umsókn þýðir að stofnanir bandalagsins geta þegar hafið aðstoð við endurreisn efnahags og atvinnulífs á Íslandi.

·         Náist samningar þarf þjóðin að geta sagt álit sitt á aðild í þjóðaratkvæðagreiðslu.

 

I.             Inngangur

Íslenska krónan er gjaldmiðill sem rúinn er trausti á alþjóðlegum gjaldeyrismarkaði.  Krónan þróaðist á undraskömmum tíma á árunum eftir 2001 frá því að vera gjaldmiðill í séríslenskum viðskiptun í það að vera mynt sem notuð var í viðskiptum á alþjóðamarkaði á milli stærstu banka heims.  Þá urðu skuldabréf í krónum freistandi fyrir fjárfesta sem voru tilbúnir að taka áhættu í skiptum fyrir ávöxtun sem var langt umfram það sem þeir gátu vænst á heimamarkaði.  Þegar blikur fór að draga á loft vegna lánsfjárkreppu á alþjóðamörkuðum á haustmánuðum 2007 dró úr áhuga á viðskiptum með krónuna á erlendum mörkuðum.  Þetta hafði í för með sér að erfiðara varð að eiga umfangsmikil gjaldeyrisviðskipti.  Hvorki íslenskir né erlendir bankar voru tilbúinir í slík viðskipti og gengi krónunnar lækkaði.

 

Eftir að neyðarlögin voru sett í október sl. lokaðist markaður með krónuna á erlendum mörkuðum algerlega og gengi hennar hrundi.  Þeir erlendu bankar sem stunduðu gjaldeyrisviðskipti með krónuna geymdu sjóði sína í bönkum hérlendis og var því lokaður aðgangur að þessum sjóðum.  Hinir nýju íslensku bankar voru í þeirri stöðu að erlendir bankar vildu ekki eiga viðskipti við þá yfir höfuð og því gátu þeir ekki veitt hérlendu atvinnulífi nauðsynlega þjónustu.  Þá má ekki gleyma misbeitingu breskra stjórnvalda á hryðjuverkalögunum sem endanlega gerðu ómöguleg erlend viðskipti bankanna.  Seðlabanki Íslands með aðstoð bandaríska bankans JP Morgan Chase gerði vel í að halda uppi nauðsynlegum bankalínum svo að innflutningur nauðsynjavara lenti ekki í uppnámi.

 

Nú sex mánuðum eftir setningu neyðarlaganna er staðan í stórum dráttum óbreytt.  Gjaldeyrishöftum hefur verið komið á og gjaldeyrismarkaði með krónuna er í raun handstýrt af Seðlabankanum.  Erlendir eigendur jökla- og krónubréfa bíða í ofvæni eftir því að höftunum verði aflétt og líkur eru til þess að þessir aðilar muni reyna að losna úr úr krónustöðum sínum eins hratt og auðið er, sama hvað líður vaxtamun  við erlendar myntir.

 

Verkefni Sjálfstæðisflokksins er að stuðla að því að endurvakið verði traust innlendra og erlendra fjárfesta á krónunni sem fjárfestingarkosti enda er hún eina myntin sem Íslendingum stendur til boða til skemmri tíma.  

 

Reifun

Krónan á sér athyglisverða sögu og e.t.v. má segja að hún sé fórnarlamb margháttaðra tilrauna varðandi peningamálstefnu.  Eftir nokkurn stöðugleika á 7. ártugnum var gengi hennar fellt um nær 100% þegar síldin hvarf 1967.  Hún var fórnarlamb óðaverðbólgu sökum víxlgengis launa og verðlags á 8. áratugnum með þeim afleiðingum að nauðsynlegt þótti að taka tvö núll af myntinni 1981.  Athyglisverð en misheppnuð tilraun til fastgengis var gerð á 9. áratugnum og það var ekki fyrr við þjóðarsátt í upphafi 10. áratugarins sem stöðugleiki komst á myntina.

 

Dregið var úr höftum á gjaldeyrisviðskiptum í kjölfar inngöngu Íslands í hið evrópska efnahagssvæði 1993.  Gjaldeyrisviðskipti innan ákveðinna vikmarka við viðskiptavog krónunnar, gengisvísitöluna, færðust í aukana og vísir varð að gjaldeyrismarkði með krónuna.  Í efnahagssamdrætti 2001 seig hins vegar á ógæfuhlið, þegar sýnt þótti að Seðlabankanum, með takmörkuðum gjaldeyrisforða þrátt fyrir erlenda lántöku, tækist ekki að verja gengi krónunnar og stefndi í að gengi hennar færi niður fyrir fyrrgreind vikmörk. Við þessar aðstæður ákvað Seðlabankinn að fleyta myntinni með þeim afleiðingum að gengið féll hratt en jafnaði sig jafnframt fljótt.  Síðan hefur íslenska krónan búið við flotgengi.

 

Það dylst engum að tilraunin frá 2001 í gjaldeyris- og peningamálum sem fólst í sjálfstæðri og fljótandi mynt með stuðningi Seðlabankans Íslands sem ekki réð yfir nægilega öflugum gjaldeyrisvaraforða og starfaði án stuðnings erlendra Seðlabanka hefur mistekist.  Afleiðingarnar eru geigvænlegar fyrir fyrirtæki og einstaklinga í landinu.  Háir vextir á krónunni freistuðu bæði fyrirtækja og heimila til að taka erlend lán.  Í kjölfar mikillar gengislækkunar krónunnar að undanförnu eru efnahgsreikningar þessara aðila í uppnámi.  Það er því þjóðarnauðsyn að gengi krónunnar hækki á ný til að endurbyggja þennan glataða efnahag.

 

Stefnumótun

Gjaldeyris- og peningamál eru einn mikilvægasti þáttur efnahagsstefnunnar.  Engin von er til þess að efnahags- og atvinnulíf landsmanna nái að skapa íslensku þjóðinni lífskjör eins og best gerist meðal þjóða heims nema fyrirtæki og einstaklingar búi við gjaldmiðil sem gjaldgengur er í alþjóðlegum viðskiptum og nýtur trausts á alþjóðavettvangi.  Ef ekki er kostur á öðrum gjaldmiðli í bráð snýst verkefni landsmanna um það hvernig endurvakið verður traust á íslensku krónunni.

 

Tækifæri og takmarkanir

Reynsla undanfarinna ára hefur fært okkur heim sanninn um að krónan er of lítil mynt til að eiga sér framtíð ef við Íslendingar viljum búa við frjálst flæði fjármagns eins og kveðið er á um í samningum um evrópska efnahagssvæðið.  Sé vilji Íslendinga að hverfa a.m.k.15 ár aftur í tímann til gjaldeyrishafta er krónan kostur til framtíðar.  Að öðrum kosti þarf að leita annarra lausna.  Telja má næsta víst að það sé ekkki í þágu framfara á Íslandi að hverfa aftur til tíma gjaldeyrishafta.  

 

Vantraust erlendra aðila snýr ekki einvörðungu að krónunni.  Það snýr að stjórnvöldum og íslensku efnhagslífi í heild.  Neyðarlögin voru nauðsynleg út frá íslenskum þjóðarhagsmunum en frá sjónarhóli margra erlendra aðila var lögum og leikreglum á Íslandi breytt eftir á.  Erlendir markaðsaðilar og fjárfestar sem hér hafa átt viðskipti eiga ekki að venjast slíkum stjórnvaldsákvarðunum enda þekkjast þær ekki í þeirra heimalöndum og fáheyrt er að þeim sé beitt í háþróuðu vestrænu lýðræðisríki.  Þetta ættum við Íslendingar að geta skilið enda vandséð hvernig við gætum nokkru sinni sætt okkur við afturvirkar breytingar á skattalögum.  Þá er rétt að muna að eftir hrun viðskiptabankanna var í erlendum fjölmiðlum, einkum sjónvarpi, sýnt hvernig íslenskir innistæðueigeindur gengu óhindrað að hefðbundinni bankaþjónustu í íslenskum bönkum á meðan erlendir innistæðureikningar sömu banka voru frystir.    Það er ógnþrungið verkefni að vinna á nýjan leik traust erlendra aðila sem spyrja í dag hvernig treysta megi íslensku reglugerðarumhverfi. 

 

Töluvert hefur borið á umræðu um einhliða upptöku annarrar myntar s.s evru, dollara og norskrar krónu.  Það mætti jafnvel bæta sterlingspundi í þessa umæðu en Bretland er mikilvægur markaður fyrir íslenskar afurðir.  Það er hins vegar blekking að halda að hægt sé að taka einhliða upp erlenda mynt án stuðnins seðlabanka viðkomandi ríkis og án skuldbindingar um að verðbólga, halli á rekstri ríkissjóðs og atvinnuleysi sé í takti við það sem gerist í heimalandi viðkomandi gjaldmiðils.  Upptaka gjaldmiðils án þessara skilyrða er í eðli sínu fastgengisstefna sem reynd var hérlendis á 9. áratugnum og fór nærri með að keyra íslenskt efnahagslíf í duftið.  Það er nauðsynlegt að muna að gengi gjaldmiðils er afleiðing af efnahagslífi þjóðar en ekki orsök.

 

Mikilvægt er að við Íslendingar getum haslað okkur völl í alþjóðlegu viðskiptalífi en til þess þarf mynt sem tekin væri upp í góðu samstarfi við aðrar þjóðir eða ríkjasambönd.  Komið hefur fram að Norðmenn hyggja ekki á stækkun gjaldmiðilissvæðis norsku krónunnar. Gera má ráð fyrir að hið sama eigi við um Bandaríkjamenn og Breta.  Okkur er því nauðugur einn kostur að líta til Evrunnar og þar með Evrópusambandins.

 

Hvað á að gera?

Sem fyrr segir er íslensk þjóð og íslenska krónan rúin trausti á alþjóðlegum markaði.  Það er Íslendingum því nauðsynlegt að senda afar sterk skilaboð til alþjóðasamfélagsins um þá stefnu sem þjóðin hyggst taka til framtíðar.  Skilaboð um að vandamálin leysist að sjálfu sér eru ekki kostur við núverandi aðstæður.  Segja má að efnahagsaðstæður hafi tekið völdin og því eru helstu verkefnin sem grípa þarf til í því skyni að styrkja gengi krónunnar og undirbúa upptöku erlendrar myntar þessi:

 

·         Sækja þarf nú þegar um aðild að Evrópusambandinu og evrópska myntbandalaginu (ERM) með það að markmiði að ganga í sambandið ef gengist við skilgreindum kröfum okkar Íslendingar í meginatriðum.  Sú skoðun sem heyrst hefur um að sækja eigi um aðild til þess að sjá hvaða samning við gætum fengið stenst ekki skoðun.  Gjalda ber sérstökum varhuga við slíkri hentstefnu í samningum við 27 ríki, þar sem við Íslendingar erum langminnsta ríkið.

 

o   Aðildarumsókn sendir afar sterk skilaboð til alþjóðasamfélagsins um það hvert við Íslendingar stefnum sem þjóð í efnahagsmálum til framtíðar.  Við erum með slíku að lýsa því yfir að Íslendingar stefni að því að ná markmiðum aðildarríkjanna um lítinn hallarekstur og hóflega skuldastöðu ríkissjóðs, verðbólgu og atvinnustig.

 

o   Aðildarumsókn hefur í för með sér að stofnanir Evrópusambandsins geta hafið starfsemi á Íslandi án takmarkana.  Þarna ber einkum að hafa í huga Evrópska fjárfestingabankann (EIB) sem getur þá lánað til innviðaverkefna hérlendis án takmarkana á afar hagstæðum kjörum.  Lánafyrirgreiðsla sem þessi myndi styrkja gengi krónunnar að öllu öðru óbreyttu.

 

o   Aðildarumsókn hefði einnig í för með sér að Seðlabanki Íslands stæði ekki einn í vörn sinni við gengi krónunar heldur hefði afar öflugan bandamann í Evrópska seðlabankanum.

 

o   Hafa verður í huga að umsókn og jafnvel aðild að Evrópusambandinu þýðir ekki sjálfvirkt að Íslendingar geti eða vilji taka þátt í myntsamstarfi Sambandsins og taka upp evru.  Það mun a.m.k. taka nokkur ár að fá allar 27 aðildarþjóðirnar til að taka afstöðu til aðildar Íslendinga en markmiðið væri að nýta þann tíma með aðstoð stofnana Evrópusambandsins til að endurvekja traust á krónunni og íslensku efnahagslífi.  Að þeim tíma loknum og skilyrðum uppfylltum getum við tekið sjálfstæða ákvörun um það hvor við viljum taka upp evru í stað krónunnar.

 

·         Það er óumdeilt í Sjálfstæðisflokknum og meðal allra flokka á Alþingi að tryggja þarf að þjóðin geti sagt álit sitt í þjóðaratkvæðagreiðslu á þeim samningum sem fulltrúar Íslands kunna að ná við Evrópusambandið.

 

 

Höfundur : Stefán Pétursson

(Byggt m.a. á skrifum Ólafs Ísleifssonar.)

 

 

5.  Alþjóðavæðing atvinnulífsins

 

·         Mikilvægt er að Íslendingar varðveiti frelsi í viðskiptum en snúi ekki til haftastefnu.

·         Alþjóðaviðskipti eru forsenda þess Íslendingar njóti sambærilegra eða betri lífsgæða og það sem þekkist í nágrannalöndum. 

·         Mikilvægt er að Íslendingar taki þátt í aukningu alþjóðaviðskipta eða alþjóðavæðingar með því að byggja á þeirri kjarnaþekkingu og auðlindum sem Íslendingar hafa. 

·         Lagðar eru til áríðandi aðgerðir sem skila jákvæðum viðskiptajöfnuði með skammtímaaðgerðum sem og sett fram mikilvæg framtíðar stefnumál sem skila sér til lengri tíma.

 

I.             Staða Íslands í alþjóðaviðskiptum

Aldrei hefur verið meiri þörf á viðskiptum við útlönd á Íslandi, skuldastaða þjóðarinnar er slík að mikilvægt er að útflutningur sé sterkur og viðskiptajöfnuður þarf að vera með eins stórum afgangi og mögulegt er.  Í þessu samhengi er vert að benda á að hvers kyns innflutningshöft koma ekki til með að hafa jákvæð langtíma áhrif, þvert á móti koma þau til með að skerða lífsgæði Íslendinga. 

Til að Íslensk fyrirtæki geti byggt upp þann slagkraft sem þarf til að standa sig í alþjóðaviðskiptum verða aðstæður á heimamarkaði að vera hagstæðar og þau  að búa við eðlilega samkeppni. Í þessu samhengi er nauðsynlegt að skoða hvar íslenskir starfskraftar geta skapað mest verðmæti.

Það er ekki raunhæft að hægt sé að eiga og byggja upp sterk útflutningsfyrirtæki á sama tíma og erlendri vöru og þjónustu er bægt frá með innflutningshöftum eða niðurgreiðslum íslensku varanna því þá er ekki eðlileg samkeppni á heimamarkaðnum.

Íslendingar verða að læra af efnahagshruninu, í mörgum tilfellum byggðist útrás íslenskra fyrirtækja á auðveldu aðgengi að ódýru fjármagni og meiri áhættusækni en erlendir keppinautar sættu sig við.  Lærdómurinn af þessu verður að vera sá að byggja þarf fjárfestingar og viðskiptatækifæri á grunni betri þekkingar, auðlinda og öðrum þáttum sem veita raunverulegt samkeppnisforskot svo sem stærðarhagkvæmni eða aðgreiningu.

Vert er að benda á að þrátt fyrir hrunið búa þau Íslensku fyrirtæki við ágætt tekjustreymi sem hafa verið að skapa verðmæti af fyrstu hendi en ekki í gegnum fjárfestingar í þriðja aðila.  Þetta á sérstaklega við þau fyrirtæki sem byggja rekstur sinn á einstakri þekkingu eða auðlindum.  Sum þessara fyrirtækja búa nú við skaddaðan efnahagsreikning vegna óheppilegrar samsetningar gjaldmiðla í skuldum og eignum, í þeim tilfellum er mikilvægt að horfa á tekjustreymi fyrirtækjanna við mat á þeim.

II.           Helstu markmið

Það er mikilvægt að Íslendingar varðveiti frelsi í viðskiptum en snúi ekki til haftastefnu og loki landinu til að verja skammtímahagsmuni. Margir virðast trúa því að best sé að kaupa sem minnst frá útlöndum og framleiða sem mest af öllum varningi og þjónustu hér á landi til innanlandsneyslu, þetta er ekki rétt. Við verðum að einbeita okkur að því sem við höfum hlutfallslega yfirburði í og láta annað vera, það er skammgóður vermir að beita innflutningshöftum eða niðurgreiðslum á íslenskri vöru og þjónustu ef framleiðslan er ekki samkeppnisfær á heimsmarkaði. Öðru máli gegnir um vörur og þjónustu sem Íslendingar hafa eða geta náð raunverulegu samkeppnisforskoti með. Í þeim vörum borgar sig að fjárfesta, vernda og skapa umhverfi sem styður fyrirtækin í uppvextinum. Kjarni málsins er að þrátt fyrir miklar erlendar skuldir er lausnin ekki að loka landinu með höftum eða niðurgreiðslum á neinu því sem Íslendingar hafa ekki möguleika á að ná forskoti með. Opið og alþjóðavætt hagkerfi veitir aukin lífsgæði fyrir alla í landinu.

Alþjóðavæðing eða aukin viðskipti á milli þjóða er staðreynd. Þær þjóðir sem ekki taka þátt í alþjóðavæðingunni þurfa að leggja mun meira á sig en aðrar þjóðir til að njóta sömu lífsgæða auk þess sem alþjóðlegur munaðarvarningur verður hlutfallslega dýrari. Mikilvægt er að setja fram á einfaldan hátt útskýringar á þeim hagfræði- og alþjóðaviðskiptalögmálum sem standa að baki þessum fullyrðingum en það verður ekki rakið hér.

Það er lykilatriði að við stöndum vörð um þau alþjóðatengsl sem við höfum byggt upp og það orðspor sem við getum ennþá endurheimt á alþjóðavettvangi. Mikilvægt er að koma í veg fyrir að landið lokist eða einangrist frá alþjóðaumhverfinu.

III.          Tækifæri og takmarkanir

Alþjóðaviðskipti eru komin til að vera. Þjóðir heimsins munu halda áfram að eiga viðskipti sín á milli til þess að auka allra hag. Þessi þróun er óumflýjanleg þótt hugsanlega hægi  á henni tímabundið vegna fjármálakreppunnar. 

Margar viðskiptablokkir eru þegar fyrir hendi í heiminum svo sem NAFTA, Evrópusambandið, AFTA, og margar í þróun svo sem APEC, FTAA, eins hefur verið vitnað í samvinnu Rússa & CIS, Suður Afríku, Indlands og Kína. Þar að auki er vert að nefna svokallaðar Doha viðræður Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar (WTO).  Doha viðræðurnar hafa dregist á langinn m.a. vegna hagsmunagæslu Bandaríkjanna og Evrópusambandsins en almennt er talið að aðeins sé tímaspursmál þar til nýir alþjóðlegir viðskiptasamningar verði gerðir.

Af þessu má vera ljóst að alþjóðavæðing er sífellt að aukast og mikilvægt er að taka þátt til að dragast ekki aftur úr í lífsgæðum.  Íslendingar verða að skoða hvaða hlutfallslegu yfirburði þeir hafa og beina kröftum sínum að þeim sviðum í atvinnuuppbyggingu og nýsköpun sem við höfum styrkleika.  Á sama tíma má ekki vanrækja það sem við höfum raunveruleg tækifæri til að byggja upp nýja þekkingu í.

Hvaða þekkingu hafa íslendingar umfram aðra? ·Þekking á allri virðiskeðju sjávarútvegs, frá hafi til kaupanda úti í heimi ·Búnaður sem notaður er í fisk- og matvælavinnslum ·Útgerð ·Jarðhitavirkjanir og tilheyrandi jarðfræði ·Ferðaþjónusta ·Hönnun, sköpun (tónlist, og fl. listgreinar) ·Rekstrarþekking og búnaður til  álvera ·Heilbrigðisþjónusta: Rannsóknir, húðmeðferð, laser augnaðgerðir, offituaðgerðir, frjósemisaðgerðir ·Hátt menntunarstig og erlend reynsla ·Líftæknirannsóknir ·Stoðtæki ·Hönnun sérhæfðs hugbúnaðar og rekstur gagnavera. ·Önnur þekking sem hefur fylgt okkur mann fram af manni.

Hvaða auðlindir hafa Íslendingar? ·Sjávarfang (bæði dýr og plöntur) ·Jarðhiti ·Fallvötn ·Hrein náttúra ·Ósnortin landssvæði ·Hreint loft ·Jöklar ·Hreint Vatn ·Norðurljós ·Lyng, jurtir, ·Staðsetning (milli Evrópu og Ameríku, stutt frá norðurskauts siglingaleið). ·Gott aðgengi frá sjó (hafnir). ·Þekking í mannauð ·Lélegir malarvegir (Rallý) ·Fámenni/einveru (fyrir stórborgarfólk) ·Stuttar boðleiðir ·Og margt fleira.

Helstu takmarkanir fyrirtækja sem hyggja á vöxt og aukna áhættu sem fylgir alþjóðavæðingu er skortur á fjármagni sem getur sérstaklega orðið sprotafyrirtækjum raunverulegur fjötur um fót.  Þetta á einnig við smærri fyrirtæki sem eru í örum vexti eða eru að taka sín fyrstu skref á erlendum mörkuðum.

Annar Akkilesarhæll fyrir Íslensk fyrirtæki er skortur á trausti sem getur reynst fyrirtækjum sem hyggja á alþjóðaviðskipti afar erfitt.  Tryggja þarf að Íslendingar komi sínum sjónarmiðum vel og rétt fram og haldi engu eftir og biðjist afsökunar þar sem það á við. Þetta eru grunnforsendur þess að byggja upp nauðsynlegt traust aftur, en búast má við að það gerist tiltölulega fljótt ef vel tekst til.

IV.         Hvað þarf að leggja áherslu á?

 Íslendingar verða að byggja upp sterk fyrirtæki á grunni íslenskrar sérþekkingar eða auðlinda til að alþjóðaviðskipti geti aukist áfram.  Til þess að svo geti orðið þarf laga- og reglugerðaumhverfi fyrirtækja á Íslandi að vera eins og best gerist í heiminum.

Mikilvægt er að brjótast strax út úr núverandi vítahring sem íslensk fyrirtæki eru í og grípa til aðgerða til að auka útflutningstekjur þjóðarinnar. Það verður best gert til skamms tíma með því að auka útflutning hjá núverandi útflutnings- og ferðaþjónustufyrirtækjum.  Jafn áríðandi og skammtímaaðgerðirnar eru þá er mikilvægt að hafa vel mótaða framtíðarsýn til að treysta ekki á ítrekaðar björgunaraðgerðir og stundarsjónarmið.  Þær aðgerðir sem líta þarf til við að auka útflutningstekjur eru :

 

Áríðandi, skilar sér innan 12-24 mánaða. Koma á tímabundnum skattafsláttum fyrir vöruþróun og fjárfestingu innanlands (t.d. fyrir fyrirtæki sem koma með starfsemi til landsins) Setja skýra gjaldmiðilsstefnu Hámarka alla virðiskeðjuna í fiskveiðum og vinnslu Setja aukin kraft í að selja og markaðsseta Ísland sem áfangastað fyrir ferðamenn  Opna fyrir útflutning heilbrigðisþjónustu Tryggja að ríkisútgjöld erlendis skili sér til baka í auknum útflutningstekjum á skömmum tíma Sjá til þess að fyrirtæki geti fengið afurðalán (fyrirtæki í vexti geta ekki alltaf fjármagnað framleiðslu) Tryggja að hægt sé að nálgast lán til nýsköpunar og vöruþróunar (eðlilegt bankaumhverfi getur tekið á þessu) Vinna náið með atvinnulífinu við að: Auka útflutningstekjur Flytja störf til Íslands Fjölga störfum á íslandi Draga úr erlendum kostnaði

Mikilvægt, skilar sér innan 6 – 12 ára Skapa umhverfi sem hvetur til nýsköpunar og ýtir undir frumkvæðis einstaklingsins Efla menntun Minnka brottfall Auka skapandi hugsun í menntakerfinu Fjölga raunvísindanemum Styrkja iðn- og tæknimenntun Marka trúverðuga langtímastefnu um starfsumhverfi: Iðnaðar á íslandi Ferðaþjónustu Þekkingarfyrirtækja

Ein auðlindin er ónefnd sem þarf að nýta í þessum aðgerðum en það eru Íslendingar búsettir erlendis og erlendir vinir og félagar Íslendinga. Þetta fólk er ekki jafn ginnkeypt fyrir því neikvæða umtali sem hefur einkennt Ísland undanfarna mánuði og er líklegra til þess að taka upp málstað Íslendinga og koma hingað með verkefni og fjármagn.

Ekki er augljóst að allar skammtímaaðgerðirnar eigi rétt á sér til lengri tíma og sérstaklega skal bent á að festast ekki í því fari að horfa aðeins til þess sem er áríðandi á hverju augnabliki heldur líka til þess sem er mikilvægt til framtíðar.

Íslendingar mega ekki missa móðinn í útrásinni og alþjóðaviðskiptum. Til að tryggja kjölfestu til framtíðar og sterk íslensk fyrirtæki í útrásinni verður að tryggja að þau byggi á sérstakri þekkingu Íslendinga sem og auðlindanna sem nýtanlegar eru.

Höfundur: Jón Birgir Gunnarsson

 

 

·         Gjaldeyrishöftin draga úr trausti erlendra aðila á íslenska hagkerfinu.

·         Ábyrgðir frá banka eru ekki teknar nema lánshæfismat sé A.

·         Skatttekjur af ferðaþjónustu renni til uppbyggingar á innviðum og aðstöðu.

·         Forgangsraða markaðsfé og vinna saman að kynningarstarfi innanlands sem utan.

·         Þrátt fyrir gengislækkun eru erfiðleikar í sjávarúvegi m.a.  vegna veiðbrests,  lækkunar afurðaverðs, hækkunar skulda og lækkunar eignaverðs.

·         Tryggja verður sjávarútveginum stöðugleika í gengismálum og aðgang að erlendu lánsfé.

·         Endurskoða peningastefnuna og tryggja stöðugleika.

·         Aðild að ESB eykur traust erlendra aðila á Íslandi.

 

I.             Inngangur

Staða íslenska hagkerfisins er vel þekkt.  Minna er samt rætt um undirliggjandi orsakir þess að kreppan hér er mun erfiðari en heimskreppan almennt, en þær  þarf að takast á við til að tryggja rekstrargrundvöll útflutningsgreina til framtíðar.

Gylfi Zoega skrifaði fyrir skömmu  grein sem hann nefnir „Fyrirkomulag peningamála og aðild að Evrópusambandinu.“  Þar lýsir hann hvernig verbólgumarkmið í litlu hagkerfi með fljótandi gengi og sjálfstæðan gjaldmiðil  hefur valdið ýktum gengissveiflum, mikilli verðbólgu, gríðarlegum viðskiptahalla og nánast óbærilegu rekstrarumhverfi fyrirtækja og heimila. Sjálfstæður gjaldmiðill sé of dýru verði keyptur því lækningin sem felist í breytilegu gengi verði að sjúkdómseinkenni þegar fjármagnsflutningar til og frá landinu valdi miklum gengissveiflum án þess að breytingar hafi orðið í undirliggjandi hagfræðilegum þáttum.  Peningakerfið er þá farið að valda hagsveiflum í stað þess að slá á þær. 

Þau gjaldeyrishöft sem nú eru við lýði og eiga að stemma stigu við flutningi fjármagns til og frá landinu hafa augljóslega það markmið að „stöðva lekann“ í peningastefnunni og sjá til þess að hávaxtastefnan skili þeim árangri að halda genginu stöðugu.  Það er engu að síður ljóst að gjaldeyrishöft ganga ekki til lengdar.  Þau draga úr trausti erlendra aðila á Íslenska hagkerfinu og valda þannig skorti á erlendu lánsfé og fjárfestingu.  Hættan er þess vegna raunveruleg að losa þurfi um gjaldeyrishöftin fyrr en sett hefur verið trúverðug stefna um framhald peningastjórnunar og það muni valda mikilli dýfu á gengi krónunnar.

Að auki er sífellt að verða meira íþyngjandi fyrir atvinnulífið að erlend fyrirtæki og fjármálastofnanir neita að taka gildar bankaábyrðir frá Íslenskum bönkum.  Eftirfarandi svör fást við ástæðum þessa þegar erlendar fjármálastofnanir eru spurðar:

·         Mjög skortir á upplýsingar um nýju íslensku bankana.

·         Orðspor íslenska hagkerfisins er mjög slæmt eftir bankahrunið og engar aðgerðir hafa farið fram til að bæta það.

·         Erlendir viðskiptaaðilar geta ekki tekið við ábyrgðum frá fjármálastofnunum sem eru með lægra lánshæfismat en A

Öll þessi atriði eru mjög alvarleg en sýnu alvarlegast er það að ekki sé hægt að taka við ábyrgðum nema banki sé með lánshæfismat A.  Íslensku bankarnir eru óraveg frá því að geta vonast eftir að fá A í einkunn, færi svo að þeir myndu sækja um mat.  Grípa þarf til róttækra aðgerða til að bæta úr þessu.

M.a. af þessum ástæðum er stöðugt gengi eitt stærsta hagsmunamál útflutningsgreinanna og gera þarf grundvallarbreytingar á peningastefnunni til að tryggja hag bæði heimilanna og útflutningsgreinanna.

 

II.           Stöðumat - Ferðaþjónustan:

Framlag ferðaþjónustunnar til útflutningstekna af vörum hefur á árunum 2000-2005 verið sambærilegur við áliðnaðinn en eftir að Fjarðaál kom til sögunnar hefur álið siglt fram úr.  Þetta sýnir okkur engu að síður að við þurfum einnig að reiða okkur á ferðaþjónustuna til að geta endurbyggt hagkerfi þjóðarinnar ásamt stóriðju, öðrum iðnaði, sjávarútvegi og öðrum þjónustugreinum.  Ferðaþjónustan er drjúg í gjaldeyrisöflun auk þess að vera mannaflafrek, en tölurnar hér að neðan eru í milljónum króna.

 

.

 

 

 

 

 

 

 

 

Tölulegar upplýsingar fengust á vef Hagstofunnar

 

Mikilvægt er að flýta útflutningsaukandi framkvæmdum á sviði ferðaþjónustu og ráðast verður í þær aðgerðir sem nauðsynlegar eru til að slíkt megi verða.   Stór þáttur í því er að afnema eins fljótt og auðið er höft á gjaldeyrisviðskiptum en gæta jafnframt að því að krónan styrkist ekki umfram þarfir framleiðslunnar. 

Vinna þarf með flugsamgöngum til að tryggja samgönguæðar Íslands við umheiminn, ferðaþjónustan er verkefni sem varðar þjóðarhagsmuni .  Íslenskar reglur um flugsamgöngur byggja alfarið á Evrópskum reglum um þessi mál og er það vel.  Ríkisvaldið þarf engu að síður að tryggja að reglur og framkvæmd skattamála og vinnumarkaðsmála séu sömuleiðis sambærileg við það sem best gerist í samkeppnislöndum okkar.

Uppbygging á ferðaþjónustu á Íslandi - Umhverfi

Það hlýtur að vera krafa okkar allra og ekki síst þeirra sem starfa við ferðaþjónustu að við gerum allt sem í okkar valdi stendur til að viðhalda og vernda fjöregg okkar, þ.e. íslenska náttúru, þannig að hagur íslenskrar þjóðar af ferðaþjónustu verði  sem mestur á komandi árum.  En til þess að svo verði þá þurfum við að leggja meira fé til fræðslu, uppbyggingar og viðhalds á náttúruperlum og ferðamannastöðum en gert hefur verið hingað til.

Hvaða leiðir eru færar til að fjármagna uppbyggingu í ferðaþjónstunni?  Eina réttláta leiðin er sú að ríkissjóður láti hluta af skatttekjum af ferðaþjónustu renna til  fjárfestinga á þessu sviði.   Hið opinbera innheimtir nú þegar töluvert gjald af þeim sem sækja okkur heim og má benda á bensíngjald, flugvallaskatt og innritunargjald á Keflavikurflugvelli.  

Virðisaukinn og margfeldisáhrifin sem ferðaþjónustan skapar í samfélaginu skiptir milljörðum króna. 

Nú eru áform um að fella niður vopnaleitargjald sem er skattur greiddur af farþegum.  Þess í stað á að setja gjaldið á fyrirtæki í ferðaiðnaðinum sem ekki leyfist að innheimta slikt gjald á farseðli eins og verið hefur; skattur er einungis lagður á með lögum eins og bundið er í stjórnarskrá.  Með þessu er verið að setja á flugrekendur um það bil  600 millj. á ári sem augljóslega vegur að rekstrargrundvelli þeirra og skerðir samkeppnisstöðu félaganna á alþjóðamarkaði.  Varla er bætandi á  þann skaða sem þegar hefur orðið í ferðaþjónustunni vegna bankahrunsins.

Atvinnuskapandi

Markvissrar  fjárfestingar er þörf í markaðssetningu og almennri kynningu á Íslandi og auka slíkt til muna sem og samstarfið við fyrirtæki í ferðaiðnaði í uppbyggingu á kynningar og markaðsstarf til framtíðar.  Tiil að nýta þær aðstæður sem nú eru uppi vegna lágs gengis krónunnar og vegna þeirra athygli sem Ísland fær í heimspressunni ætti að verja verulegum fjárhæðum til markaðssetningar; ekki á bara að nýta núverandi aðstæður heldur byggja upp ímynd Íslands frá grunni.

Íslensk flugfélög brugðust við hruni íslenska markaðarins með því að forgangsraða markaðsfé sínu til auglýsinga á Íslandsferðum erlendis.   Slíkt er kostnaðarsamt fyrir fyrirtækin þar sem reikningar streyma inn í mismunandi gjaldmiðlum og því rennur markaðsfé hraðar út heldur en gert var ráð fyrir.  Undanfarna mánuði hefur verið unnið að endurskipulagningu og stefnumótun Ferðamálastofu.Markmiðið er að sérhvert sendiráð verði markaðsskrifstofa fyrir ferðaþjónustuna og með því sé hægt að nýta betur fjármagn til markaðskynningar á Íslandi.

Atvinnugreinin verður að taka höndum saman við hið opinbera um uppbyggingu og þróun ferðamálastofa um landið allt til þess að efla starf þeirra enn frekar.  Við verðum að styrkja rekstrargrundvöll þeirra, samræma efnistökin og stuðla að heildstæðum skilaboðum um Ísland, sem áfangastaðar, innanlands sem utan.  Við verðum að auka alla nýsköpun og vöruþróun í ferðaþjónustunni eins og til dæmis í menningar- og heilsutengdri  ferðaþjónustu.

Ferðaþjónustan er mikilvægur drifkraftur í byggðum landsins og ein hagkvæmasta leiðin til að fjölga hér störfum og auka útflutningstekjur þjóðarinnar, eins og svo mjög er þörf fyrir í þjóðfélaginu í dag.

III.          Stöðumat – Sjávarútvegur 

Það efast enginn um mikilvægi sjávarútvegs okkar íslendinga; útflutningsverðmæti sjávarafurða nam 127 milljörðum króna á árinu 2007 og hefur stöðugleiki ríkt í greininni undanfarin ár, þökk sé meðal annars því  fiskveiðistjórnunarkerfi sem þjóðin hefur komið sér upp.

 

 

 

Tölulegar upplýsingar fengust frá Hagstofunni

 

Íslenskur sjávarútvegur hefur undanfarin ár búið við stjórnarfarslegan stöðguleika og tryggt umhverfi.  Hrein ímynd landsins hefur hjálpað mjög við markaðssetningu og sölu fiskafurða og í raun skapað þá sterku stöðu sem fiskiðnaður okkar nýtur í dag.

En blikur eru á lofti í sjávarútvegi.  Veiði brást bæði á síld og loðnu.  Meðan bankagóðærið geysaði nýttu sjávarútvegsfyrirtæki möguleika sína til skuldsetningar til að fjármagna fjárfestingar bæði innan greinarinnar sjálfrar og einnig í einhverjum mæli utan hennar s.s. á hlutabréfamarkaði.  Ennfremur stunduðu mörg sjávarútvegsfyrirtæki framvirk gjaldeyrisviðskipti, fyrst og fremst til þess að verja tekjur sínar á tímum hækkandi krónu. Lækkun hlutabréfaverðs og gengisfall krónunnar hefur því að þessu leyti bitnað á þeim fyrirtækjum sem í hlut eiga.   Ofan á þetta bætist svo að vegna kreppunnar hefur dregið úr sölu á íslenskum sjávarafurðum erlendis og verð lækkað, eins og á öðrum gæðavarningi. Birgðir hafa því safnast upp með tilheyrandi tilkostnaði. Þessi staða gæti versnað enn frekar vegna stefnu okkar í hvalveiðimálum, en að okkar mati hefði þurft að taka meira tillit til aðstæðna áður áður sú ákvörðun var tekin, þótt hvalveiðar hafi í gegnum tíðina ekki haft sýnileg áhrif á sölu afurða eða útflutning almennt.

Áhætta sjávarútvegsfyrirtækjanna er því margföld:  Hrun í verðmæti eigna, gríðarleg gengisáhætta, markaðsáhætta sölumegin, ásamt einhverrii óvissu vegna hvalveiðimála og aðildar að ESB.

Sjávarútvegurinn hefur sögulega séð lagst mjög gegn aðild að Evrópusambandinu, en  núverandi peningastefna með krónuna sem gjaldmiðil kostar sjávarútveginn gríðarlegar fjárhæðir eins og aðrar atvinnugreinar.  Tryggja verður sjávarútveginum stöðugleika í gengismálum og öruggt rekstrarumhverfi hvað það varðar, ásamt lægri fjármagnskostnaði og aðgengi að erlendu fjármagni.  Ekkert af þessu er mögulegt með krónunni og hafa nokkur sjávarútvegsfyrirtæki brugðist við með því að gera upp í evrum.

IV.         Stöðumat – Þekkingariðnaður

Við notum hugtakið þekkingariðnaður yfir greinar eins og fjármálastarfsemi, heilbrigðisiðnað og rannsóknarfyrirtæki, hugbúnaðarargerð, tækniiðnað eins og t.d. gagnaver, tækniframleiðslu eins og Össur og Marel stunda og aðra sambærilega framleiðslu.  Til viðbótar má segja að fiskiðnaður eins og stundaður er hér á Íslandi sé hátækniiðnaður að minnsta kosti hvað varðar þá þekkingu og reynslu sem til þarf.

Þessar greinar þurfa stöðugleika, bæði samfélagslegan og efnahagslegan.  Menntuanrstig þarf að vera hátt og umgjörð samfélagsins þarf að vera með þeim hætti að fyrirtæki í þessum greinum geti laðað til sín og haldið til lengri tíma vel menntuðu og fjölþjóðlegu starfsfólki.

Til þess að hægt sé að skapa slíkar aðstæður, verður grunngerð samfélagsins, umhverfi, aðstaða og möguleikar einstaklinga á öllum sviðum að vera fyllilega sambærilegir við það sem við þekkjum annarsstaðar á Vesturlöndum.  Ljóst er að ofurvaxtastefnan sem fylgir núverandi peningamálastefnu setur því verulegar skorður að hægt sé að byggja upp þannig umgjörð aftur..

V.          Tillögur að aðgerðum

·         Nauðsynlegt er að endurskoða allan grundvöll íslenskrar peningastefnu til að minnka efnahagssveiflur og draga úr rekstrarkostnaði og áhættu fyrirtækja og heimila.

·         Upptaka evru innan Evrópusambandsins er besti kostur í gjaldmiðilsmálum til framtíðar eigi á annað borð að taka upp annan gjaldmiðil.  Við það aukum við samkeppni á vörumarkaði og njótum þannig stærðarhagkvæmni sem gerir okkur samkeppnishæf á heimsmarkaði.

·         Ísland er aðili að EES sem tryggir okkur frjálsa þjónustuflutninga, fjármagnsflutninga, frjálsan flutning vinnuafls og frjálsa vöruflutninga.  Margir halda því fram að þetta dugi okkur Islendingum en við erum hins vegar ekki við stjórnborð ESB, tökum ekki þátt í þingi og stjórn ESB sem og komum lítið að undirbúningi tilskipana.   Helstu rökin fyrir því að við sækjum um aðild að ESB og myntbandalagi er til að geta tekið upp evru.  Nýjar greinar eins og fjármálageirinn, ferðaiðnaðurinn og áliðnaður sækja á og mælir það með aðild ESB.  Fyrir aðrar greinar svo sem sjávarútveg og landbúnað er  aðild að ESB skref aftur á bak þótt þær njóti batnandi almennra efnahagsskilyrða eins og aðrir.  Þess vegna þarf umræðan um aðild að ESB að vera vakandi.

·         Ríkisstjórnin verður að tryggja hér hagfellt skattaumhverfi fyrir bæði fyrirtæki og einstaklinga; hefðbundinn hugsunarháttur vinstristjórna sem hafa hækkað skatta á bæði fjölskyldur og dregur úr ágangri og möguleikum heimila og fyrirtækja.

·         Leggja þarf mikla áherslu á menntun og auðvelda fólki eins og kostur er að sækja sér menntun sem nýtist á þeim sviðum iðnaðar sem horft er til í framtíðinni.

·         Grípa þarf til meiriháttar aðgerða til að endurheimta traust erlendra fyrirtækja og fjármálastofnana á íslenska hagkerfinu.  Ljóst er að til þess þarf skýra stefnumótun og framtíðarsýn sem að okkar mati fæst ekki nema stjórnvöld sæki um aðild að Evrópusambandinu og taki upp þá stefnu sem aðildarumsókn krefst.

 

Höfundar: S. Lára Árnadóttir og Ólafur G.Guðgeirsson

 

 

7.  Auðlindanýting og umhverfismál

 

 

·         Samleið umhverfisverndar og orkunýtingar

·         Nýta orkulindir til verðmætasköpunar en taka tillit til náttúruverndnar

·         Íslendingar verði til fyrirmyndar í umhverfismálum

·         Sátt um nýtingarstefnu

·         Gæta að samkeppnishæfni íslenskra fyrirtækja þegar kvaðir vegna loftslagssamnings leggjast á.

·         Skýrar gegnsæjar umhverfisreglur og stjórnvöld virði tímafresti

·         Íslenska ákvæðið gildi áfram og kanna samvinnu við ESB um loftslagskvóta

·         Frumkvæði í þróun vegna notkunar innlendra orku á farartæki

 

 

 

 

 

I. Inngangur

Auðlindanýting og umhverfisvernd þurfa að eiga samleið, þegar efnahagsstefna er mótuð til langs tíma.  Orku- og sjávarauðlindir Íslendinga eru endurnýjanlegar og sjálfbærar og skynsamleg nýting þeirra er mikilvægur þáttur í að tryggja þjóðinni góð lífskjör til framtíðar.  Með nýtingu orkulindanna er dregið úr innflutningi eldsneytis, orkuöryggi landsmanna batnar, útflutningsverðmæti aukast og losun kolefnis minnkar.  Á undanförnum árum hefur skilningur vaxið á því að taka þurfi aukið tillit til náttúruverndar og umhverfisþátta.  Einstæð náttúra landsins er verðmæt auðlind, sem stuðlar að ferðamennsku og aflar gjaldeyristekna. Um leið skapast fjöldi vel launaðra starfa og meiri umsvif í efnahagslífinu.  Á síðustu árum hefur einnig tekist að auka hagkvæmni í nýtingu fiskistofna hér við land með markvissari stýringu fiskiveiða og vinnslu.

 

Á Íslandi  eru því öll skilyrði fyrir því að hægt sé að reka sjálfbært þjóðfélag um ókomin ár, þar sem tekið er tillit í senn til efnahagslegra, félagslegra og umhverfislegra sjónarmiða.

 

 

II.  Reifun – úttekt

Íslendingum hefur tekist betur en öðrum þjóðum að stunda sjálfbæra veiðisókn í fiskistofna innan fiskveiðilögsögu okkar.  Þótt núgildandi kvótakerfi sé umdeilt hefur það stöðvað þá gegndarlausn ofveiði sem áður var stunduð.  Enn er þó verk að vinna til að byggja upp fiskistofna, þannig að hægt sé að nýta þá með hámarksafrakstri.  Mikilvægt er að skapa sátt milli vísindamanna, stjórnvalda og þeirra, sem stunda sjávarútveg um það hvernig standa eigi að stjórn fiskveiða og ákvörðun aflamarks.

 

Orkulindir landsins hafa í vaxandi mæli verið hagnýttar á undanförnum áratugum til rafmagnsframleiðslu og húshitunar.  Rafmagns- og húshitunarkostnaður hér á landi er umtalsvert lægri en í nágrannalöndunum þrátt fyrir að byggð sé dreifð.  Með nýtingu innlendra orkugjafa og uppbyggingu raforkuflutningskerfis landsins á síðustu áratugum hafa lífskjör batnað verulega um leið og dregið hefur verið úr losun kolefnis út í andrúmsloftið.

 

Mikilvægt er að halda áfram að nýta endurnýjanlegar orkulindir í þágu aukinnar verðmætasköpunar að teknu tilliti til náttúruverndarsjónarmiða.  Jafnframt þarf að huga að öðrum náttúruauðlindum, sem geta í vaxandi mæli skilað sér til útflutnings.  Hér er m.a. átt við neysluvatn og hugsanlega olíu, ef hún finnst þar sem hægt er að ná henni í vinnanlegu magni svo hagkvæmt sé.

 

 

Á næstu árum koma fram auknar kröfur um að dregið verði úr útstreymi gróðurhúsalofttegunda. Það gerist annars vegar með alþjóðlegum samningum þar sem einstökum iðnríkjum verður gert að draga úr útstreymi. Hins vegar munu reglur ESB um viðskiptakerfi vegna útstreymis gróðurhúsalofttegunda setja einstökum atvinnugreinum skorður sem hafa áhrif á hag almennings. Þessar kröfur geta dregið úr möguleikum til nýtingar endurnýjanlegra orkulinda hér á landi. Því þarf að kanna  möguleika til samstarfs við ESB m.a. um aðild að sameiginlegum heildarloftslagskvóta til að auka sveigjanleika og tryggja hagsmuni hins örsmáa hagkerfis hér á landi. 

 

Íslendingar eiga að leggja áherslu á að vera til fyrirmyndar í umhverfismálum.  Það verður m.a. gert með því að þeir, sem menga, greiði kostnaðinn og hagrænir hvatar verði notaðir til að ýta undir endurvinnslu.  Stjórnvöld eiga að kappkosta að í gildi séu skýrar, gagnsæjar umhverfisverndarreglur, sem móti samvinnu fyrirtækja og opinberra eftirlitsaðila.

 

 

III. Markmið

Meginmarkmiðið í umhverfis- og auðlindamálum er að halda áfram að nýta endurnýjanlegar auðlindir landsins til aukinnar verðmætasköpunar á sjálfbæran hátt.  Forsenda skynsamlegrar nýtingar er að fyrir liggi sátt um það hvaða svæði skuli nýta og hver eigi að friða. Mörg landsvæði er hins vegar hægt að vernda en jafnframt  nýta með skynsamlegum og sjálfbærum hætti. Orkunýtingar- og landverndarsjónarmið geta farið saman. Mikilvægt er að hámarka verðmætasköpunina innanlands við nýtingu náttúruauðlindanna til sjós og lands.

 

Stjórnvöld þurfa að hafa augun opin fyrir nýjum tækifærum í auðlindanýtingu og gæta þess að ekki sé spillt framtíðarmöguleikum með skammsýnum aðgerðum.  Taka þarf tillit til umhverfissjónarmiða í allri starfsemi samfélagsins.

 

 

IV.          Tækifæri og takmarkanir

Endurnýjanlegar náttúruauðlindir Íslendinga eru takmarkaðar og þær þarf að umgangast á sjálfbæran hátt til að hámarka megi afrakstur þeirra.  Þess vegna skiptir miklu máli að sífellt sé reynt að samræma sjónarmið vísinda, nýtingar og verndar með það að leiðarljósi að skapa sem mest verðmæti án þess að ganga á sama rétt komandi kynslóða.

Í lok þessa árs er von á niðurstöðu verkefnisstjórnar um gerð rammaáætlunar, þar sem sett verður fram tillaga um nýtingu orkulindanna og jafnframt tekin afstaða til þess hvaða svæði skuli vernda með tilliti til náttúruverndar.  Með því að horfa samtímis til nýtingar- og verndarsjónarmiða má gera ráð fyrir að niðurstaðan geti orðið grundvöllur sátta um það með hvaða hætti þau verði nýtt til framtíðar.

 

Hlutfall endurnýjanlegra orkugjafa í orkunotkun er hvergi hærra en á Íslandi. Nauðsynlegt er að Íslendingum verði áfram gert kleift að nýta orkulindirnar til orkufrekrar framleiðslu með sambærilegu ákvæði Kyotobókunar og nú er í gildi í loftslagssamnings Sameinuðu þjóðanna.  Þetta  ákvæði var samþykkt af öllum ríkjum Kyotobókunarinnar og er í samræmi við markmið loftslagssamningsins og hluti af því markmiði að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda á heimsvísu..

 

ESB hefur ákveðið að draga úr útstreymi um 20% frá 1990 til 2020 og um 30% náist alþjóðlegir samningar sem uppfylla tiltekin markmið. Ekki er við öðru að búast en að kvaðir í þessa veru verði lagðar á íslenskt efnahagslíf. Því  þarf  að gera ráðstafanir sem bæði geta haft í för með sér kostnað og takmarkanir fyrir almenning og fyrirtæki og þá þarf að gæta þess að samkeppnisstaða fyrirtækja verði á við það sem best gerist í nálægum löndum.

 

Smám saman falla fleiri atvinnugreinar undir viðskiptakerfi ESB með útstreymisheimildir. Flugfélög þurfa í vaxandi mæli að kaupa sér að hluta til útstreymisheimildir frá 2012.  Frá árinu 2013 mun orkufrekur iðnaður hér á landi falla undir kerfið og verða stjórnvöld að tryggja að fyrirtæki hafi aðgang að útstreymisheimildum án endurgjalds á sama hátt og viðgengst í ESB. Að öðrum kosti mun slík starfsemi verða byggð upp annars staðar þar sem kröfur í umhverfismálum eru minni og verður þá útstreymi gróðurhúsalofttegunda meiri en nauðsyn er á alþjóðavísu.    

 

Ný tækifæri hér á landi felast í fjölbreyttum orkufrekum iðnaði, sem byggja má í smærri einingum en gert hefur verið. Einnig þarf að kanna hvort hagkvæmt sé að flytja raforku um streng inn á evrópska raforkumarkaðinn, en það gæti hugsanlega aukið hagkvæmni í núverandi raforkukerfi landsins.

 

Á næstu árum má gera ráð fyrir að ný tækni í orkunotkun bifreiða opni leið fyrir Íslendinga til að nýta innlenda, endurnýjanlega orku í stað innflutts eldsneytis.  Það færir þjóðinni ný tækifæri í auðlindanýtingu og umhverfismálum.

 

Ljóst er að aukin áhersla á landgræðslu og skógrækt vinnur gegn kolefnislosun um leið og slík uppgræðsla kemur í veg fyrir jarðvegseyðingu og fok, sem er stærsta umhverfisvandamálið hér á landi.  Binding kolefnis er því viðskiptatækifæri, sem ber að nýta, enda er binding kolefnis einn af helst þáttum í loftslagssamningi Sameinuðu Þjóðanna.

 

Íslendingar hafa öðrum þjóðum betri aðgang að hreinu drykkjarvatni, sem hér finnst í miklu magni og getur í framtíðinni orðið að drjúgum útflutningsverðmætum.  Þess vegna er þýðingarmikið að huga þegar að þeim vatnsnýtingarsvæðum, sem líklegt að muni nýtast til innlendrar notkunar í náinni framtíð og ekki síður til útflutnings á þessari mikilvægu auðlind.

 

Loks má minnast á að mikilvægt er að rannsaka til hlítar möguleika á  vinnslu olíu á hafsvæðinu norðaustur af landinu og tryggja hagsmuni íslendinga við nýtingu hennar ef hún finnst í vinnanlegu magni.

 

 

Aðgerðir

Til að ná sem mestum árangri í auðlindanýtingu og umhverfismálum þarf að:

–       Halda áfram að nýta endurnýjanlegar auðlindir til verðmætasköpunar á sjálfbæran hátt.

–       Hámarka afrakstur sjávarauðlindarinnar með samstarfi vísindamanna, stjórnvalda og þeirra, sem stunda sjávarútveg.

–       Skoða samtímis nýtingar- og verndarsjónarmið auðlinda til að tryggja sem mesta sátt milli mismunandi sjónarmiða.

–       Móta skýrar, gagnsæjar umhverfisreglur, sem stuðla að samvinnu fyrirtækja og opinberra aðila til að ná fram settum markmiðum í umhverfismálum.

–       Sjá til þess að stjórnvöld virði eigin reglur í umhverfislöggjöf eins og t.d. að svara erindum innan lögboðins frests.

–       Nota hagræna hvata til að ýta undir endurvinnslu.

–       Stefna að því að þeir, sem menga, greiða kostnaðinn.

–       Semja þarf um að “íslenska ákvæðið” við Kyotobókun loftslagssamningsins verði áfram í gildi á næsta losunartímabili samningsins.

–       Kanna samstarf við ESB um aðild að sameiginlegum loftslagskvóta til að tryggja hagsmuni Íslands.

-        Fylgjast náið með, taka þátt og hafa frumkvæði í þeirri þróun að hægt sé að nota innlenda orku á farartæki.

–       Huga þarf þegar að auknum rannsóknum á svæðum til nýtingar neysluvatns, sem er mikil framtíðarauðlind  og þá getur  útflutningur á vatni orðið drjúg tekjulind á næstu árum.

–       Efla landgræðslu, skógrækt og aðrar slíkar aðgerðir, bæði vegna umhverfislegra áhrifa þeirra fyrir land og lýð, en einnig  á viðskiptalegum forsendum enda binda þær kolefni og koma í veg fyrir uppblástur og jarðvegseyðingu.

–       Kanna hvort hagkvæmt sé að leggja rafstreng frá Íslandi inn á sameiginlegt raforkukerfi Evrópusambandsins og hver áhrif slíkrar framkvæmdar yrðu fyrir raforkukerfi okkar.

–       Auka almennar rannsóknir á náttúruauðlindum til sjós og lands.

 

Höfundur : Friðrik Sophusson

 

 

 

 

 

8.  NÝSKÖPUN.

Samkeppni er nauðsynleg í nýsköpunarumhverfinu

 

·         Nýsköpun er þróun, ekki aðeins á tæknisviðinu, heldur alls staðar.

·         Hinn einstaki hugvitsmaður hefur mikið að segja en nýtur lítillar virðingar.

·         Mismunun er í nýsköpunarumhverfinu, sumar hugmyndir þykja merkilegri en aðrar.

·         Of mikið fé fer í skýrslur og samkeppni er ónóg en hún er nauðsynleg.

·         Styðja við sprotafyrirtæki og efla samvinnu um markaðssetningu erlendis.

·         Gera almenningi kleift að koma með hugmyndir og skapa samvinnu ólíkra aðila.

·         Koma á tengslanetum skapandi einstaklinga, fyrirtækja, stofnana og skóla.

·         Að gera einstaklingum kleift að fjárfesta í frumkvöðlafyrirtækjum.

·        Fólkið, ekki tæknin, endurnýjar samfélagið með því að sjá tækifærin á markaðnum.

I.             Inngangur

Nýsköpun á sér stað  í öllu samfélaginu óháð menntun, aldri, kyni, búsetu eða uppruna. Því þarf að gera öllum jafnt undir höfði til að koma hugmyndum sínum á framfæri.
Hugvitsmenn eru mikilvægir í samfélaginu og það er nauðsynlegt að skapa jákvæðari sýn á þá, því að á bak við hverja nýsköpun er hugvit. Nýsköpun er þróun, ekki aðeins á tæknisviðinu heldur alls staðar, og hún skapar atvinnu. Lifandi og virk nýsköpun eykur samkeppnishæfni Íslands og Íslendinga á alþjóðamarkaði.

II.  Staðan nú

Of mikil áhersla er hjá hinu opinbera á, að nýsköpun eigi sér uppruna í háskólaumhverfinu sem afleiðing rannsókna og tækni.  Sænsk könnun sýnir að 25% nýsköpunar byggist á tækni en 75% verður  til vegna þarfa markaðarins, þ.e. ný vara, ný aðferð eða ný þjónusta. GEM skýrslur  (Global Entrepreneurship Monitor) sem Háskólinn í Reykjavík gefur út, sýna að aðeins 1/5 fyrirtækja á Íslandi eru í nýsköpun.
OECD gaf út skýrslu fyrir nokkrum árum þar sem bent er á það, að flestar hugmyndir  fyrirtækja, þ.e.  9 af hverjum 10, eiga uppruna sinn utan þeirra. Þetta þýðir það að hinn einstaki hugvitsmaður hefur mikið að segja, en opinberlega nýtur hann lítillar virðingar. Þessu þarf að breyta.

III. Styrkleikar - Tækifæri

- Við erum framtakssöm þjóð og eigum mikið af hugmyndaríku fólki
- Við eigum  mikil gæði lands og sjávar
- Við eigum góðar menntastofnanir, heilbrigðisstofnanir, rannsóknarstofur og mörg fyrirtæki á heimsvísu
- Um 90% þjóðarinnar eru netvædd
- Staðsetning landsins, mitt á milli Ameríku og Evrópu.

IV. Veikleikar – Takmarkanir

- Það er mikil mismunun í nýsköpunarumhverfinu. Sumar hugmyndir þykja merkilegri en aðrar og fer það eftir m.a. menntun, kyni, aldri, búsetu og uppruna hugvitsfólksins.
- Styrkir til nýsköpunar fara oft meira í gerð skýrslna  og í laun stjórnarmanna, en til framkvæmda, enda er umsóknaferlið of flókið og miðað út frá háskólaumhverfinu
- Ónóg samkeppni er í stuðningsumhverfinu
- Það vantar samvinnu  og tengingu milli ólíkra þekkingarsviða, stétta og milli reyndra og óreyndra.
- Það vantar þolinmótt fjármagn.

V. Markmið – Hvað viljum við?

1. Aðgerðir strax:
- Mikilvægt að við sýnum samhug og samvinnu í að vinna okkur út úr núverandi vanda.
- Styðja við starfandi nýsköpunarfyrirtæki sem eiga í tímabundnum vandræðum vegna aðstæðna í þjóðfélaginu.
-  Hvetja til útflutnings, staðsetja íslenskar vörur sem einstakar og fágætar, búa til hágæða fullunnar vörur til útflutnings, fjölga þannig atvinnutækifærum og auka útflutningstekjur.
- Efla samvinnu í markaðssetningu erlendis, því sameiginlegir hagsmunir þjóðarinnar eru að auka útflutning
- Tengja saman t.d. ferðaþjónustu og heilbrigðisstofnanir. Markaðssetja heilbrigðiskerfið á Íslandi sem góðan valkost fyrir erlenda aðila til meðferðar og endurhæfingar. Við eigum frábært heilbrigðisstarfsfólk og nóg af húsnæði.
- Ísland er tilvalið sem ráðstefnuland milli aðila í Ameríku og Evrópu til að hittast á miðri leið.
- Taka upp vöruskipti  við önnur lönd þar sem það getur verið raunhæft. Við getum t.d. boðið Arabalöndum upp á vatn í staðin fyrir olíu.

2. Aðgerðir til langtíma:
- Að gera almenningi kleift að koma fram með hugmyndir,  einfalda  ferlið og efla samvinnu milli ólíkra stétta, þannig að vara eða þjónusta komist sem fyrst í framleiðslu og á markað. Mikilvægt að hinir reyndu hjálpi þeim óreyndu, þannig  að allir noti sína styrkleika, reynslu og þekkingu og ferlið verði skilvirkara.
-Mikilvægt að koma á tengslaneti skapandi einstaklinga, skóla, framleiðslufyrirtækja og stofnana og efla þannig samvinnu og samhug um að búa til markaðshæfa vöru eða þjónustu, fjölga atvinnutækifærum, efla nýsköpun og búa til verðmæti fyrir Ísland
- Að fullnýta og fullvinna hráefni, leggja áherslu á sjálfbærni og endurvinnslu, þannig að Ísland verði þekkt fyrir lífrænar, náttúrulegar, umhverfisvænar vottaðar vörur.
Mikilvægt að endurskoða í hvaða gæða- og verðflokki  við viljum staðsetja íslenskar vörur. Leggjum áherslu á að hafa einstakar lúxusvörur. Við erum fámenn þjóð og eigum ekki að vera að keppa við milljóna þjóðir. Seljum færri einingar en fáum meira fyrir hverja einingu.
- Mikilvægt að efla íslenskan iðnað, gefa litlum fyrirtækjum t.d. í ylrækt kost á ódýrri orku sbr. áliðnaðurinn. Væri hægt að efla ylrækt mikið á Íslandi því næg orka og landrými. Selja vörur til útflutnings og fullvinna hráefnið.
- Að gera einstaklingum kleift að fjárfesta í frumkvöðlafyrirtækjum og að þeir hinir sömu fái skattaafslátt út á það. Mikilvægt að gefa kost á frumkvöðlaláni  á meðan frumkvöðull er að byggja upp fyrirtækið. Þegar fyrirtækið er farið að nálgast núllið þá borgast það til baka með hlutfalli af hagnaði. Þetta myndi virka sem þolinmótt fjármagn og auðvelt er að fylgjast með ársskýrslum um hvernig gengur.
-Möguleiki að koma á smáskammtalánum sbr. KIVA sjóðurinn. Hjálpar fólki að fara út í eigin atvinnurekstur.

Það  sem endurnýjar samfélagið er fólkið, ekki tæknin og oftast eru það “áhugamenn” sem það gera þ.e. þeir sjá tækifæri á markaðnum en hafa ekki endilega komið nærri rekstri áður. Þess vegna er mikilvægt að leiða saman reynda og óreynda, lærða og ólærða og fá fólk til þess að vinna saman. Það gerum við með tengslaneti og flýtum þannig ferlinu „frá hugmynd til vöru á markað“.


Höfundur: Elinóra Inga Sigurðardóttir

 

 

 

 

9.  Opinber stjórnsýsla og eftirlitsstofnanir

 

Stjórnsýslu- og eftirlitsstofnanir vinni með einstaklingum og atvinnulífi en ekki gegn þeim.

 

·         Leikreglur þurfa að veita einstaklingum og fyrirtækjum svigrúm til athafna.

·         Skapa frelsi með gagnkvæmu tilliti og stuðningi  mótlæti.

·         Stjórnsýslan starfi í þágu almennings óháð stjórnmálum.

·         Gæta að kostnaði við eftirlit og kostnaði þess sem eftirlit beinist að.  Of mikið er hugsað um kostnað stofnana en lítið um kostnað samfélagsins

·         Byggja á festu, faglegum og öruggum vinnubrögðum og hraðri afgreiðslu eins og kostur er.

·         Bæta forgangsröðun því of mikill kraftur og tími fer í minni háttar mál.

·         Auka réttaröryggi með því að standa við tímamörk.

                                                

 

 

I.             INNGANGUR

Sérhvert ríki byggir á ákveðnum lögum og reglum, sem gilda fyrir samfélagið, fyrirtæki og einstaklinga. Í lýðræðisþjóðfélagi eru þessar leikreglur samfélagsins niðurstaða af þróun sem löggjafarvaldið og framkvæmdavaldið hafa komist að niðurstöðu um.  Ennfremur mótast leikreglurnar oft í samstarfi ólíka hagsmunaaðila.

Leikreglur samfélagsins þurfa að veita einstaklingnum, fjölskyldum og fyrirtækjum svigrúm til athafna og framkvæmd þeirra skiptir miklu máli fyrir það hvernig þjóðfélagið þróast. Hlutverk ríkisvaldsins er að setja leikreglur og hafa eftirlit með framkvæmd þeirra. Hvernig til tekst hefur mikla þýðingu fyrir starfsskilyrði, samkeppnishæfni og lífsskilyrði alls samfélagsins.

Flestir eru sammála um að skapa hér þjóðfélag, er veitir einstaklingum og fyrirtækjum sem mest frelsi en byggir jafnframt á gagnkvæmu tilliti og stuðningi í mótlæti, frjálst velferðarþjóðfélag með ákveðnu öryggisneti. Frelsið gerir þá kröfu til þegnana að þeir axli ábyrgð.  Ríkið leysir þá ekki undan samfélagslegri ábyrgð, hjálpsemi og tillitsemi við náungan. Ríkið á ekki að ala á forsjáhyggju, hvorki gagnvart einstaklingunum eða forsvarsmönnum fyrirtækja.

Mikilvægt er að við setningu laga og reglna sé haft að leiðarljósi að reglurnar þurfa að vera fyrir samfélagið og hagsmuni þeirra sem við þær búa

Það má ekki vera sjálfstætt markmið ríkisvaldsins að vaxa og dafna í eigin þágu. Slíkt íþyngir heimilum og atvinnulífinu og skerðir samkeppnishæfni alls þjóðfélagsins út á við. Því verða lög og reglur að byggja á því að ríkið vaxi ekki,  frekar að umsvif þess fari minnkandi sem hlutfall af þjóðarframleiðslu. Það ætti vera innbyggður hvati í stjórnsýslunni að hún leitist við gera sig óþarfa, sem hún verður þó aldrei þar sem að ný verkefni koma í stað þeirra sem lýkur.

Starfsemi stjórnsýslu- og eftirlitsstofnana verður að byggja á þessum grundvelli. Þessi starfsemi er nauðsynleg til þess að hver og einn, einstaklingur eða fyrirtæki, fái þau réttindi og axli þær skyldur sem honum ber en er jafnframt viss um að aðrir, einstaklingar og önnur fyrirtæki, fari eftir sömu leikreglum.

 

II.           UM STJÓRNSÝSLUNA

Meginhlutverk stjórnsýslustofnana er að sjá til þess að lögum og reglum sé fylgt og hafa þannig mikil áhrif á almenning og fyrirtæki. Hinar dæmigerðu stjórnsýslustofnanir eru mjög mismunandi eftir því á hvaða sviði þær starfa. Eitt af meginhlutverkum hvers ráðuneytis er að annast stjórnsýslu á sínu sviði , sjálft eða í undirstofnunum sínum. Almennt hefur verið reynt að færa verkefni sem mest í undirstofnanir þannig að ráðuneyti annist fyrst og fremst yfirstjórn og eftirlit með undirstofnunum og úrskurði þegar stjórnsýsluákvarðanir eru kærðar til stjórnvalds.

 

Eðli málsins samkvæmt hlýtur stjórnsýslan oft að vera umdeild og verða fyrir gagnrýni. Vönduð og fagleg stjórnsýsla skiptir miklu máli fyrir réttaröryggi og hag  einstaklinga sem og fyrirtækja.  Stjórnsýslustofnanir eiga að starfa í þágu almennings. Mikilvægt er að opinber stjórnsýsla sé í þeirri aðstöðu að geta haft í sinni þjónustu færustu starfsmenn, hvern á sínu sviði, þannig að hægt sé að gera miklar kröfur um faglega og greiða afgreiðslu mála.

Stjórnsýslan þarf að vera óháð stjórnmálum þannig að þeir sem eiga undir ákvörðunum hennar geti treyst því að úr málum þeirra sé leyst á málefnalegan og faglegan hátt án þess að dregið sé  í dilka eða mismunað á grundvelli skoðana eða annarra ómálefnalegra sjónarmiða.

Stjórnsýslan á ekki að hafa möguleika á að fara fram úr fjárlögum. Forsvarsmenn verða að axla ábyrgð, og á einhvern hátt finna fyrir þeirri ábyrgð.

 

III.          UM EFTIRLITSSTOFNANIR

Eftirlitsstofnanir eru stjórnsýslustofnanir sem fyrst og fremst hafa það hlutverk að hafa eftirlit með því að tilteknum afmörkuðum leikreglum sé fylgt. Þessar stofnanir eru mikilvægar og nauðsynlegur hluti af starfsemi ríkisins og engum dettur í hug, í nokkurri alvöru, að leggja þær niður.

Hinsvegar þarf jafnan að hafa í huga að starfsemi eftirlitsstofnana íþyngir almennt þeim sem eftirlit er haft með og veldur það margvíslegum kostnaði og óþægindum. Þess vegna verða eftirlitsstofnanir iðulega fyrir gagnrýni sem getur verið fyllilega réttmæt þegar verið er að valda einstaklingum og fyrirtækjum kostnaði sem hægt hefði verið að komast hjá.

Við þróun á eftirlitsreglum og vinnubrögðum eftirlitsstofnana þarf jafnan að gæta að því hver sé kostnaður við eftirlitið og hver kostnaður þess er eftirlitið beinist að. Kostnaður þjóðfélagsins í heild þarf að vera sem minnstur, þó þannig að eftirlitið geti átt sér stað með viðeigandi öryggi og fagmennsku.

IV.         MARKMIÐ

Ríkið hefur því hlutverki að gegna að sjá um framkvæmd laga og reglna sem gilda fyrir samfélagið. Mikilvægt er að við setningu og framkvæmd leikreglna sé haft í huga að þær skipta miklu máli fyrir samkeppnishæfni og möguleika atvinnulífsins til að þróast og skapa verðmæti fyrir samfélagið.

 

Þess vegna þarf starfsemi stjórnsýslu- og eftirlitsstofnana að byggja á ákveðinni festu, faglegum, öruggum og vönduðum vinnubrögðum og hraðri afgreiðslu eftir því sem frekast er unnt.

 

V.          TAKMARKANIR-TÆKIFÆRI

 

Algeng umkvörtunarefni:

Stjórnsýslustofnanir og eftirlitstofnanir taka almennt of langan tíma fyrir ákvarðanir og afgreiðslu mála. Þetta er bagalegt því að löng bið eftir niðurstöðum getur valdið einstaklingum og fyrirtækjum miklum kostnaði.

                                                  

Stjórnsýslu- og eftirlitsstofnanir fá ekki nægilegan fjölda hæfra starfsmanna ýmist vegna þess að þær keppa við atvinnulífið um besta starfsfólkið, en svigrúm þeirra í launakjörum er takmarkað, einnig að starfsumhverfi er ekki nægjanlega jákvætt og uppbyggjandi. Hættan er því sú að vinnubrögð verði ekki eins vönduð og æskilegt væri.

 

Við setningu reglna um stjórnsýslu eða eftirlit er fyrst og fremst hugsað um kostnað viðkomandi stofnunar og hvað er auðvelt og þægilegt fyrir viðkomandi starfsmenn hennar. Lítt virðist hugsað um kostnað þeirra sem þurfa að starfa eftir reglunum. Alltaf þarf að hugsa um hagsmuni samfélagsins í heild.

 

Stjórnsýslu- og eftirlitsstofnanir finna alltaf næg tilefni til að stækka umfram þarfir þar sem þær eru í miklu betri aðstöðu en gagnrýnendur þeirra til þess að benda á vandamál og  fjárþörf. Fyrirtæki á frjálsum markaði dafna eða deyja ef þau uppfylla ekki lengur þörf markaðarins, opinberar stofnanir kalla eftir meira fjármagni gegnum skatta og gjöld. Vegna smæðar landsins og stuttra boðleiða má krefjast skjótari og skilvirkari stjórnsýslu þar sem „opinber þjónnt“ sé í hverri stöðu í stofnunum.

 

Of miklum krafti og fjármunum er eytt í eftirlit og rannsóknir á minniháttar atriðum og málum í stað þess að einbeita sér að þeim stærri.

 

Reglur eru oft óljósar eða flóknar þannig að viðskiptavinir stofnanna standa höllum fæti gagnvart óvandaðrari stjórnsýslu eða  leita til sérfræðinga ella.

 

Möguleikar fyrir betri árangri:

Vegna þess hve Ísland er lítið þjóðfélag er tiltölulega auðvelt að koma með ábendingar um það sem betur má fara en það getur skilað sér fljótt í breytingum til batnaðar. Stjórnsýslan þarf að vera opin fyrir gagnrýni og laga sig að nýjum aðstæðum.

Venjulega er hægt að leita fyrirmynda til annarra þjóða um hvernig er best að setja og framkvæma leikreglur. Margar þeirra eiga sér uppruna í ESB og hafa farið í gegnum víðtækan samráðsferil og ættu því að vera vandaðar.

Vegna þess hve Ísland er tæknivætt er oftast mögulegt að nýta kosti upplýsingatækni til þess að gera eftirlit skilvirkara.

 

VI.         Áhersluatriði:

 

Setja þarf reglur um að stjórnsýslu- og eftirlitsstofnanir eigi að vinna með einstaklingum og atvinnulífi en ekki gegn þeim.

 

Setja hverri eftirlitsstofnun skýra forgangsröðun þar sem kröftum er beint að aðalatriðum en minna fé og mannskapur fari í minni háttar mál eða aukaatriði.

 

Greina samfélagslegan kostnað við starfsemi stofnana og viðskiptavina þeirra og lækka hann eftir því sem við á. Verkefni sem stöðugt þarf að vinna að.

 

Gera  reglulega gæðaúttektir og viðhorfskannanir hjá viðskiptavinum og nýta þær til þess að þróa skilvirkari og betri reglur og vinnubrögð. Skapa stjórnsýslu sem hefur yfir sér jákvætt yfirbragð, innávið og út á við.

 

Auka réttaröryggi borgarana með því að opinberar stjórnsýslu- og eftirlitsstofnanir standi við tímamörk við afgreiðslu erinda.

 

Gera það ómögulegt að stjórnsýslan fari fram úr fjárlögum án þess að forsvarsmenn axli  ábyrgð og á einhver hátt finni fyrir þeirri ábyrgð. Þetta gerir þá kröfu til fjárveitingarvaldsins að það sé samræmi milli verkefna og fjárveitinga.

 

Höfundur: Sveinbjörn Egill Björnsson

 

10.             Fjármál og þjónusta sveitarfélaga

 

 

·         Forsenda þess að skattar verði ekki hækkaðir er vönduð fjármálastjórn, aðhaldssemi og ráðdeild hins opinbera.

·         Kostnaðarmeta þarf fjárhagsleg áhrif lagafrumvarpa og reglugerðardraga á sveitarfélög eftir því sem við á.

·         Sveigjanleiki þarf að vera í kröfum um framkvæmd laga á vegum sveitarfélaga og taka tillit til aðstæðna, þ.m.t. fjárhagslegrar getu.

·         Tryggja að sveitarfélög starfi í einingum sem ráða við verkefni þeirra.

·         Samvinna er nauðsynleg vegna breytinga sem framundan eru í rekstri sveitarfélaga því ekki er sjálfgefið að hægt sé að halda úti hinu háa þjónustustigi sem byggt hefur verið upp.

·         Hagræða þarf í rekstri grunnskóla og leikskóla, útgjaldafrekustu verkefnum sveitarfélaga.

·         Skipuleg og skjótvirk afgreiðsla skipulagserinda er nauðsynleg.

·         Sala eigna, þ.m.t. lóða, fari ekki til þess að kosta rekstur sveitarfélaga heldur til þess að greiða niður skuldir eða til fjárfestinga.

·         Virkt samráð ríkis og sveitarfélaga þarf um framkvæmdir og viðhaldsverkefni til að vinna gegn atvinnuleysi.

 

 

 

 

I.             Inngangur

Í megindráttum annast sveitarfélög nærþjónustu. Einkenni þeirra er nándin við það sem verið er að takast á við, samkennd og þekking á högum þeirra sem í sveitarfélaginu búa. Í þessu felst að sveitarfélög eiga auðveldara með að bregðast við og hafa næmari tilfinningu fyrir því hvar skórinn kreppir að.

 

II.           Málið reifað - staðan tekin út

Hluti endurreisnar íslensks samfélags er endurskoðun opinberrar þjónustu með það að markmiði að hámarka nýtingu fjármagns án þess að draga úr grunnþjónustu til þeirra sem þurfa mest á henni að halda. Almennt varðar engan um það hvort opinber þjónusta er greidd af ríki eða borg, eða almennt hvert rekstrarformið er, svo framarlega sem þjónustan reynist trygg og fagleg. Pólitískir sérhagsmunir valda því iðulega að verkaskipting og samskipti ríkis og sveitarfélaga eru ekki á faglegum nótum.

Forsenda þess að skattar verði ekki hækkaðir er vönduð fjármálastjórn, aðhaldssemi og ráðdeild hins opinbera. Sveitarfélög hafa þegar hafið niðurskurð í rekstri og mörg hver hafa boðað launalækkanir til að komast hjá að segja upp starfsfólki. Ríkið hefur nálgast niðurskurðinn með öðrum hætti. Að sumu leyti hafa sveitarfélög brugðist hraðar við en ríkisvaldið enda felst í stjórnsýslulegri uppbyggingu og smæð sveitarfélaga ákveðinn sveigjanleiki.

 

III.          Helstu markmið og stefnumið

Skapa þarf traust á milli sveitarfélaga annars vegar og ríkisvalds og löggjafarvalds hins vegar. Fjármál eru ekki rædd á jafnræðisgrundvelli. Lagafrumvörp og löggjöf eru í of miklum mæli bæði óþarflega stýrandi og ítarleg um framkvæmd. Ráðherrar hafa hvatt sveitarfélög til aðhaldssemi og á gagnrýni af þeim toga vissulega rétt á sér. En kostnaðarmeta þarf áhrif lagafrumvarpa og reglugerðardraga sem áhrif hafa á fjárhag sveitarfélaga og verkefnum þarf að fylgja fjármagn. Lögbundin verkefni eru mörgum minni sveitarfélögum fjárhagslega ofviða og nauðsynlegt að tryggja að rekstrareiningar séu sjálfbærar án aukaframlaga.

Mikilvægt er að nýta sveigjanleika og viðbragsnæmni sveitarfélaga. Grunnskólastigið er fjárfrekasta verkefni þeirra. Leikskólastigið, sem skilgreint er í lögum sem fyrsta skólastigið, er einnig verkefni sveitarstjórna. Allir landsmenn tengjast þessum börnum með einhverjum hætti. Þegar atvinnuleysi eykst, munu mörg börn kynnast hjá sínum nánustu þeirri mannlegu niðurlægingu sem felst í að hafa ekki atvinnu. Í gegnum sveitarfélögin og starfsemi þeirra sem fræðara og uppalenda þarf að varða leið til að fyrirbyggja vanmáttarkennd ungs fólks og rækta með því von og trú á framtíð landsins.

Skoða þarf í samvinnu við kennarastéttina hvort hægt er að auka sveigjanleika í skólastarfi. Í Reykjavík rennur meira en helmingur útsvarsgreiðslna til reksturs skóla. 82% af rekstri grunnskólans (að frádreginni innri leigu) eru launagreiðslur. Á landsvísu eru það um tveir þriðju heildarkostnaðar. Svigrúm virðist við fyrstu sýn ekki mikið til sparnaðar en grunnskólastarfsemi sveitarfélaga er lögbundin.

Í einum skóla í Reykjavík eru kennarar ráðnir með ráðningarsamningum þar sem ekki er veittur kennsluafsláttur og samband kennara og skólastjóra er svipað og gerist á milli stjórnenda og launþega almennt. Þetta byggir á svokallaðri bókun 5 í kjarasamningum kennara. Tilraun með að nota þetta ákvæði hefur gefist vel og æskilegt að það verði þróað og notað víðar enda eykur það á sjálfstæði skóla í starfsmannahaldi og svigrúm til að efla sérstöðu í skólastarfi.

Við endurskipulagningu og endurreisn verður samvinna lykilatriði og í raun eina tryggingin fyrir því að einhugur geti náðst um margar þær breytingar sem framundan eru. Samráðsferli og íbúalýðræði á sér langa hefð á sveitarstjórnarstiginu. Á vettvangi skipulagsmála er það lögbundið ferli en oft ganga sveitarfélög lengra til að ná sátt um breytingar í borgarumhverfinu heldur en lög mæla fyrir um. Leik- og grunnskólinn er einnig samráðsvettvangur.

Mikilvægt er að afgreiðsla einstakra skipulagserinda sé eins sveigjanleg og skjótvirk og kostur er til þess að örva uppbyggingu og koma í veg fyrir að fjármagnskostnaður éti upp fjármagnið. Skipulagsstarfsemi við þessar aðstæður getur verið tvíþætt. Annars vegar að nota slakann í byggingariðnaði til að fara í aðal- og deiliskipulagsvinnu á þeim svæðum sem næst koma til uppbyggingar. Á þensluskeiði undanfarinna ára hafa arkitektar ekki haft tíma til að taka þátt í samkeppnum. Nú er hins vegar mikill verkefnaskortur í stéttinni og því skynsamlegt að efna til samkeppna þar sem það á við.

Ríki og sveitarfélög eiga að snúa sér að mannaflsfrekum viðhaldsverkefnum enda verður lítið um stórframkvæmdir í byggingariðnaðinum á næstu árum.

 

IV.         Tækifæri - takmarkanir

Tækifæri við þessar aðstæður felast í því að almennur skilningur er á að endurskoða þarf fjármál hins opinbera og að ekki er sjálfgefið að hægt sé að halda uppi hinu háa þjónustustigi sem almenningur hefur notið á undanförnum árum.

Takmarkanir felast í því að staða heimilanna er svo alvarleg að erfitt er að takmarka grunnþjónustuna eða hækka gjaldskrár. Við þessar aðstæður ríkir sennilega almenn vantrú á að einkageirinn sé nægilega burðugur til þess að bjóða í og sinna þjónustu sem veitt er af hinu opinbera.

 

V.          Hvað á að gera?

Endurskilgreining útgjalda og þjónustustigs hins opinbera með víðtæku samráði hagsmunasamtaka, starfsmanna stofnana og almennings.  Hagræða þarf í rekstri grunnskóla og leikskóla, útgjaldafrekustu verkefnum sveitarfélaganna.

Auka þarf skilning á mikilvægi atvinnuuppbyggingar til að tryggja viðunandi atvinnustig og flýta fyrir endurreisn og auka þannig tekjur sveitarfélaga af skattstofnum sínum. Átak þarf að gera til þess að hraða og bæta meðferð og afgreiðslu skipulagsmála.

Samband ríkis og sveitarfélaga verði endurhugsað og þjónustan hugsuð sem ein órofa heild. Brýnt er að sveitarfélög á sama atvinnu- og búsetusvæði hafi með sér samráð um uppbyggingu, þannig að ekki verði um of- eða vanþróun að ræða eins og dæmi eru um á höfuðborgarsvæðinu. Á þetta bæði við um skipulagsvinnu og mannvirkjagerð.

 Sveigjanleiki þarf að vera í þeim lagalegu kröfum sem gerðar eru til þjónustu eða verkefna sem þau sinna þannig að hægt sé að taka meira tillit til aðstæðna, þ.m.t. fjárhagslegrar getu þegar fjármögnun af skatttekjum eða frá ríkinu er ekki tryggð.

Undirbúin verði áætlun um sölu eigna en beðið með að hefja söluferli þangað til efnahagslífið styrkist.  Gæta þarf þess að sala eigna, þ.m.t. lóða, fari ekki til þess að fjármagna rekstur heldur nýtist til þess að lækka skuldir eða til fjárfestinga.

Efnt verði til samráðs við ríki og sveitarfélög um leiðir til að efla almennan og félagslegan leigumarkað.  Virkt samráð þarf að vera milli ríkisins og sveitarfélaga vegna framkvæmda og viðhaldsverkefna til þess að vinna gegn óhóflegum samdrætti í byggingariðnaði.

Höfundur : Júlíus Vífill Ingvarsson

 

 

 

 

 

·         Takast þarf á við afleiðingar bankahrunsins með aðferðum sem bæta atvinnulífið og heilbrigði þess

·         Auka útflutning og gjaldeyrissköpun með því að bæta skilyrði til nýsköpunar og draga úr gengissveiflum.

·         Innan hefðbundinna atvinnugreina eru eru miklir nýsköpunarmöguleikar.

·         Gera þarf ráð fyrir nýjum sprotum, möguleikum sem við höfum aldrei heyrt talað um en verða stórar atvinnugreinar í framtíðinni.

·         Sjálfbær orkubúskapur Íslendingar er auðlind sem mun færa þjóðinni fjölda nýrra tækifæra þar sem þekking er vaxandi útflutningsgrein og möguleikar til innlendrar orkunýtingar aukast.

·         Lykilatriðið er heilbrigt atvinnulíf þar sem einstaklingarnar og fyrirtæki þeirra hafa möguleika til nýsköpunar og vaxtar.

·         Varast ber haftastefnu og afturhvarf til opinberra atvinnugreina sem takmarka getu og árangur þjóðarinnar

·         Í sjávarútvegi eru margir möguleikar til aukinnar verðmætasköpunar með nýjum tegundum í veiði og eldi, vöruþróun og markaðssetningu afurða

·         Í landbúnaði má leggja áherslu á lífræna ræktun og nýja framleiðslu s.s. á innlendu korni

·         Í ferðaþjónustu eru áherslur á markaðsmál, aukna fagmennsku og nýjungar

·         Í iðnaði eru áherslur vegna nýsköpunar og samstarfs rannsóknastofnana og fyrirtækja

 

Inngangur

Hagvöxtur hefur löngum verið misjafn eftir landssvæðum. Talað var um vaxtarsvæði á þensluskeiðinu og voru þau höfuðborgarsvæðið og áhrifasvæði þess, Eyjafjarðarsvæðið og Miðausturland.

Þessi skilgreining hefur skolast til.  Þar sem vöxturinn var mestur varð fallið mest við bankahrunið. Þar sem enginn eða lítill hagvöxtur var er nú auðveldara að takast á við hrunið sökum þess að þar er skuldsetning fyrirtækja og heimila minni. Endurreisn atvinnulífsins þarf að ná til alls landsins með aðferðum sem virkja einstaklingana og fyrirtækin til sjálfbærni.

Það er forgangsverkefni Sjálfstæðisflokksins að takast á við afleiðingar bankahrunsins með aðferðum sem bæta atvinnulífið og heilbrigði þess. Grunnurinn er til staðar og þar er nýsköpun innan gamalla og nýrra atvinnugreina lykillinn að endurreisn Íslands.

 

Reifun

Atvinnulífið á Íslandi hefur breyst mikið á undanförnum 10 árum. Eldri atvinnugreinar hafa tæknivæðst enn meira og fækkað vinnandi höndum. Menntunarstigið hefur vaxið og sífellt fleiri með háskólapróf og framhaldsmenntun.

Banka- og fjármálastarfsemi jókst hratt eftir einkavæðingu bankanna og tók til sín margt af okkar hæfasta og best menntaða fólki. Breytingin til baka varð enn hraðari vegna hrunsins og þess vegna er mikilvægt að huga að því við enduruppbyggingu að þetta hæfa fólk fái atvinnu við hæfi og að atvinnugreinarnar skili sem mestu til þjóðarbúsins. Þar er tæknin og nýsköpunin aðferðin.

 

Stefnumótun

Við þessar aðstæður er nærtækast að líta til þeirra þátta sem hafa lengst af haldið þjóðinni uppi en hafa þróast mikið og breyst. Til framtíðar litið á ekki að útiloka neina nýja möguleika og vera opin fyrir öllum tækifærum. Grunninn þekkjum við þó vel og eigum að nýta þar alla nýja vaxtarmöguleika. Það er aðferðin til að geta hlúð að nýjum sprotum í atvinnulífinu, atvinnugreinum sem við höfum jafnvel ekki heyrt um í dag en munu verða aðalatriðið á morgun.

Þjóðfélag sem er opið fyrir því að veita nýjum atvinnugreinum svigrúm er þjóðfélag tækifæranna fyrir fólkið og fyrirtækin.

 

Tækifæri og takmarkanir

Tækifæri þjóðarinnar eru fólgin í menntun og getu til nýsköpunar. Það er hlutverk Sjálfstæðisflokksins að framfylgja stefnu sem hvetur fyrirtæki og einstaklinga til að taka hóflega áhættu í rekstri og veita tækifæri í nýsköpun og menntun.

Varast þarf haftastefnu og afturhvarf til opinberra atvinnugreina. Í slíku eru fólgnar verulegar takmarkanir fyrir þjóðina. Bæjarútgerðum og sambærilegum fyrirbærum þarf þjóðin ekki á að halda. Koma þarf í veg fyrir að vegna tímabundinna erfiðleika hjá þjóðinni vaxi miðstýringu og opinberri atvinnuvæðingu fiskur um hrygg. Það er pólitískt hlutverk Sjálfstæðiflokksins að gæta þess að heilbrigt atvinnulíf fái þrifist á Íslandi.

Varast þarf hugmyndir um að handstýra þróun í sjávarútveginum t.d. með því að taka veiðiheimildir til baka og úthluta þeim upp á nýtt með einhverjum skilyrðum eins og því að skylda sé að veiða á ákveðinni stærð af bátum. Slíkt dregur úr verðmætasköpun og ónýtir reynslu þeirra sem starfa við sjávarútveginn í dag. Það er gamla hugmyndin um að brjóta niður vélarnar svo fólkið fái atvinnu. Það er ávísun á verri lífsskilyrði.

 

Hvað á að gera?

Sjávarútvegurinn er stöðugri atvinnuvegur en hér áður og mikilvægur í vöruútflutningi og þar með gjaldeyrissköpun. Hann er orðinn sjálfvirkur í mörgum skilningi og skapar því ekki eins mörg störf og áður, tæknin er orðin það mikil.

Nokkrar áherslur vegna sjávarútvegs:

·                     Nýjar tegundir í veiði

·                     Þróun veiðarfæra til að auka skilvirkni í tegundavali og stærð

·                     Enn betri nýting aukaafurða

·                     Aukið eldi ýmissa tegunda þorskur, kræklingur.

·                     Vörumerki íslenskra sjávarafurða á grunni sjálfbærni

o                  Vöruþróun og markaðssetning á villtum fiski

o                  Vöruþróun og markaðssetning á eldisfiski

·                     Hvalveiðar þegar markaður er fyrir hendi

·                     Haf og strandsvæðaskipulag, yrkjum hafið en ekki skipulagslaust.

 

Landbúnaðurinn er mikilvægur vegna matvælaöryggis og við aðstæður eins og núna gjaldeyrissparnaðar.

Nokkrar áherslur vegna landbúnaðar:

·                     Lífræn/hrein ræktun

·                     Aukin framleiðsla innanlands á korni og fóðri þannig að draga megi úr innflutningi

·                     Nýjar aðferðir sem auka gæði og hagkvæmni við framleiðslu

·                     Aukið frelsi í heimaframleiðslu á sveitabæjum sem getur skapað nýja markaði innanlands og hugsanlega erlendis

·                     Stóraukin kornrækt bæði til dýreldis en einnig til manneldis. Farið er að nota bygg í innlendan bjór og brauðgerð

 

Orkuframleiðslan hefur sparað okkur gríðarlegan gjaldeyri vegna húshitunar og skapað miklar tekjur vegna stóriðjunnar. Framtíðarmöguleikar eru fólgnir í enn frekari útflutningi þekkingar og því að skipta sem mestum aðkeyptum orkugjöfum út fyrir innlenda.

Nokkrar áherslur vegna orkuframleiðslu:

·                     Ný álver og stækkanir, koltrefjaverksmiðja og álþynnu- (aflþynnu) verksmiðja, olíuhreinsistöð

·                     Framleiðsla á sólarrafhlöðum.

·                     Nýsköpun af öllu tagi í orkusparnaði og sjálfbærri orkuþróun, Ísland hefur þar mikla sérstöðu

·                     Netþjónabú, gagnaver sem þarfnast góðrar aðstöðu í húsnæði, sérhæfðs vinnuafls og raforku.

·                     Aukinni notkun rafbíla, vetnisbíla og vetni fyrir skipaflotann. Þetta sparar innflutning erlendra orkugjafa.

 

Ferðaþjónustan hefur verið vaxandi og skapað gjaldeyri.

Nokkrar áherslur vegna ferðaþjónustu:

·                     Aukin kynning erlendis sem helst í hendur við nauðsyn þess að bæta ímynd landsins erlendis. 

·                     Aukin fagmennska í ferðaþjónustunni og meiri tenging við sögu, menningu og matarhefð þjóðarinnar.

·                     Aukin heimaframleiðsla í landbúnaði og áhersla á hrossarækt og hestamennsku nýtast vel í ferðaþjónustunni.

·                     Gjaldtaka inn á friðuð svæði og einnig á svæðum sem taka við miklum fjölda.

 

Hugvitið hefur reynst okkur Íslendingum vel. Það hefur gengið vel að flytja út vörur á vegum fyrirtækja eins og Marel, 3X Technology, CCP, Össurar og fleiri fyrirtækja sem byggja á hugviti og grunnþekkingu í okkar eldri atvinnugreinum.

Nokkrar áherslur vegna iðnaðar:

·                     Draga þarf úr gengissveiflum og er það lykilatriði gagnvart þessum fyrirtækjum.

·                     Leggja þarf meiri áherslu á tengingu með þjónustusamningum milli fyrirtækjanna og háskólanna.

·                     Bæta þarf úr stuðningsumhverfi  iðnfyrirtækja þannig að þau hafi greiðari aðgang að rannsóknarstyrkjum. Rannsóknarstofnanir þurfa að mynda betra samstarf með fyrirtækjunum um verkefni.

·                     Ef fyrirtækin vilja leggja í hagnýtar rannsóknir sem þau nýta til að auka framleiðslu sína og verðmætasköpun má gera slíkt frádráttarbært frá skatti tímabundið.. 

·                     Skattaívilnunum mái beita í ríkari mæli á Íslandi til að ná fram ákveðnum tímabundnum markmiðum eins og styrkingu ákveðinnar framleiðslu og byggðamarkmiðum. Ekki má festa skattívilnanir í sessi vegna þeirra sjálfra heldur á að nota þær sem tæki til að auka nýsköpun og fjölga tækifærum.

 

 

 

Höfundur: Halldór Halldórsson

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Þátttakendur í störfum nefndarinnar voru:

 

Pétur J. Eiríksson, formaður

Guðmundur Árnason, ritari

Friðrik Sophusson

Brynjólfur Helgason

Stefán Pétursson

Elínóra Inga Sigurðardóttir

Jón Birgir Gunnarsson

Sveinbjörn Egill Björnsson

Ólafur H. Guðgeirsson

S. Lára Árnadóttir

Gunnar Torfason

Valborg Kjartansdóttir

Arngrímur F. Pálmason

Júlíus Vífill Ingvarsson

Ólafur Geirsson

Halldór Halldórsson

Ólafur Ísleifsson

Guðfinnur S. Halldórsson

Pétur Stefánsson

Björn Eysteinsson

Hálfdán Karlsson

Elínbjörg Magnúsdóttir

Pétur Blöndal