3. drög - Samkeppnishæfni atvinnulífsins

Inngangur

Verkefni þetta fór af stað vegna áhuga Láru Árnadóttir á að benda Endurreisnarnefnd á mikilvægi ferðaþjónustunnar sem útflutningsgreinar, en minna hefur farið fyrir umræðu um starfsskilyrði ferðaþjónustunnar en mikilvægi hennar gefur til kynna.

Í framhaldi af fyrstu drögum var verkið útvíkkað og reynt að horfa einnig til annara meginstoða gjaldeyrisöflunar Íslendinga, því mjög margt má gera sem kemur öllum þessum iðngreinum til góða.

Greiningu okkar er ekki ætlað að vera tæmandi heldur vonumst við til þess að þessar hugmyndir okkar verði innlegg í áframhaldandi umræður og þróunarvinnu sem hefur áhrif á stefnu Sjálfstæðisflokksins í atvinnu- og efnahagsmálum.

Stöðumat

Það þarf ekki að skrifa hér langa ritgerð um stöðu íslenska hagkerfisins þessa dagana – sú staða er vel þekkt.  Minna er samt rætt um undirliggjandi orsök þess að kreppan hér er mun erfiðari en heimskreppan almennt, en það eru einmitt þessar undirliggjandi orsakir sem þarf að takast á við til að tryggja rekstrargrundvöll útflutningsgreina til framtíðar.

Gylfi Zoega skrifaði fyrir skömmu góða grein sem hann nefnir „Fyrirkomulag peningamála og aðild að Evrópusambandinu.“  Þar lýsir hann hvernig verbólgumarkmið í litlu hagkerfi með fljótandi gengi og sjálfstæðan gjaldmiðil  hefur valdið ýktum gengissveiflum, mikilli verðbólgu, gríðarlegum viðskiptahalla og nánast óbærilegu rekstrarumhverfi fyrirtækja og heimila:

„Sjálfstæður fljótandi gjaldmiðill gefur sveigjanlegt raungengi sem hjálpar hagkerfinu að bregðast við ýmis konar hnykkjum en þessi eiginleiki er of dýru verði keyptur.Lækningin sem á að felast í breytilegu gengi verður sjúkdómseinkenni þegar hreyfingar fjármagns á milli landa fara að valda miklum gengissveiflum án þess að breytingar hafi orðið í starfsemi fyrirtækja, atvinnustigi, aflabrögðum, eða innlendri eftirspurn.  Peningakerfið er þá farið að valda sveiflum í raunhagkerfinu í stað þess að hjálpa til í kjölfar raunskella (t.d. minni sjávarafla). Þessar miklu sveiflur valda breytilegri og of hárri verðbólgu; ótryggu og ófyrirséðu rekstrarumhverfi fyrirtækja; fákeppni innan lands; og fábreyttum útflutningi. Þær eru hemill á atvinnulíf. Heimili þurfa að greiða háa vexti; þau standa frammi fyrir síbreytilegu verðlagi á vörum og þjónustu; og þau þurfa að verja tíma í að spá fyrir um gengi helstu gjaldmiðla.“  (Gylfi Zoega;  „Fyrirkomulag peningamála og aðild að Evrópusambandinu.“)

Þau gjaldeyrishöft sem nú eru við lýði og stemma stigu við flutningi fjármagns til og frá landinu hafa augljóslega það markmið að „stöðva lekann“ í peningastefnunni og sjá til þess að hávaxtastefnan skili þeim árangri að halda genginu stöðugu.  Það er engu að síður ljóst að gjaldeyrishöft ganga ekki til lengdar.  Þau draga úr trausti erlendra aðila á Íslenska hagkerfinu og valda þannig skorti á erlendu lánsfé og fjárfestingu.  Hættan er þess vegna raunveruleg að losa þurfi um gjaldeyrishöftin fyrr en sett hefur verið trúverðug stefna um framhald peningastjórnunar og það muni valda mikilli dýfu á gengi krónunnar.

Að auki er sífellt að verða meira íþyngjandi fyrir atvinnulífið að erlend fyrirtæki og fjármálastofnanir neita að taka gildar bankaábyrðir frá Íslenskum bönkum.  Við sem þetta skrifum erum í aðstöðu til að ræða við erlendar fjármálastofnanir um ástæður þessa og höfum fengið eftirfarandi svör:

·         Mjög skortir á upplýsingar um nýju íslensku bankana

·         Orðspor íslenska hagkerfisins er mjög slæmt eftir bankahrunið og engar aðgerðir hafa sést til að bæta það

·         Þeir aðilar sem við ræddum við geta ekki tekið við ábyrgðum frá fjármálastofnunum sem eru „rated lower than A“

Öll þessi atriði eru mjög alvarleg en sýnu alvarlegast er það að ekki sé hægt að taka við ábyrgðum nema banki sé með lánshæfismat uppá A.  Íslensku bankarnir eru óraveg frá því að geta sótt um lánshæfismat og því síður að þeir geti vonast eftir að fá A í einkun.  Það er þess vegna ljóst að grípa þarf til mjög róttækra aðgerða til að bæta úr þessu.

Eins og fram kemur í okkar stuttu greiningu hér á eftir er stöðugt gengi eitt stærsta hagsmunamál útflutningsgreinanna.  Það er þess vegna skýrt að gera þarf grundvallar breytingar á peningastefnunni til að tryggja hag bæði heimilanna og útflutningsgreinanna.

 

Stöðumat - Ferðaþjónustan:

Framlag ferðaþjónustunnar til landsframleiðslu hefur á árunum 2000-2005 verið sambærilegur við áliðnaðinn en eftir að Fjarðarál kom til sögunnar hefur álið siglt fram úr.  Þetta sýnir okkur engu að síður að við þurfum einnig að reiða okkur á ferðaþjónustuna til að geta endurbyggt hagkerfi þjóðarinnar ásamt stóriðju og sjávarútvegi.  Ferðaþjónustan er drjúg í gjaldeyrisöflun auk þess að vera mannaflafrek, en tölurnar hér að neðan eru milljónir króna.

Tölulegar upplýsingar fengust á vef Hagstofunnar.

Sömuleiðis má benda á að fjárfestingarþörf ferðaþjónustunnar er lítil miðað við fjárfestingarþörf ál- og raforkuframleiðslu. Ef við metum fjárfestingarþörf og mannaflaþörf með tölunum hér fyrir ofan þá er ferðaþjónustan mjög hagkvæm fyrir þjóðarbúið.

Mikilvægt er að flýta gjaldeyrisskapandi framkvæmdum á sviði ferðaþjónustu og ráðast verður í þær aðgerðir sem nauðsynlegar eru til að slíkt megi verða, en tillögur um almennar aðgerðir koma fram í síðasta hluta skýrslunnar.   Stór þáttur í því er að afnema eins fljótt og auðið er höft á gjaldeyrisviðskiptum en gæta jafnframt að því að krónan styrkist ekki umfram þarfir framleiðslunnar. 

Við verðum að óska eftir við löggjafann að unnið verði með flugsamgöngum til að tryggja samgönguæðar Íslands við umheiminn , ferðaþjónustan er verkefni sem varðar þjóðarhagsmuni .  Íslenskar reglur um flugsamgöngur byggja alfarið á Evrópskum reglum um þessi mál og er það vel.  Ríkisvaldið þarf engu að síður að tryggja að reglur og framkvæmd skattamála og vinnumarkaðsmála séu sömuleiðis sambærileg við það sem best gerist í samkeppnislöndum okkar; vísa má til umfjöllunar hér í skjalinu um ráðstöfun skatttekna frá flugrekendum.

Uppbygging á ferðaþjónustu á Íslandi - Umhverfi

Það hlýtur að vera krafa okkar allra og ekki síst þeirra sem starfa við ferðaþjónustu að við gerum allt sem í okkar valdi stendur til að viðhalda og vernda fjöregg okkar, þ.e. íslenska náttúru, þannig að hagur íslenskrar þjóðar af ferðaþjónustu verði  sem mestur á komandi árum.  En til þess að svo verði þá þurfum við að leggja meira fé til fræðslu, uppbyggingar og viðhalds á náttúruperlum og ferðamannastöðum en gert hefur verið hingað til.

Hvaða leiðir eru færar til að fjármagna uppbyggingu í ferðaþjónstunni?  Eina réttláta leiðin er að ríkissjóður láti hluta af skatttekjum af ferðaþjónustu renna til  fjárfestinga á þessu sviði.   Hið opinbera innheimtir nú þegar töluvert gjald af þeim sem sækja okkur heim og má benda á bensíngjald, flugvallaskatt og innritunargjald á Keflavikurflugvelli.  

Virðisaukinn og margfeldisáhrifin sem ferðaþjónustan skapar í samfélaginu skiptir milljörðum króna. 

Skv. málserindi 196 hjá Samgöngunefnd Alþingis um loftferðir er lagt til að fella niður vopnaleitargjald sem er í dag skattur greiddur af farþegum.  Þess í stað á að setja gjaldið á fyrirtæki í ferðaiðnaðinum sem ekki leyfist að innheimta slikt gjald á farseðli eins og verið hefur; skattur er einungis lagður á með lögum eins og bundið er í stjórnarskrá.  Með þessu er verið að setja á flugrekendur um það bil  600 millj. á ári sem augljóslega vegur að rekstrargrundvelli flugrekanda og skerðir samkeppnisstöðu félaganna á alþjóðamarkaði.  Varla er bætandi á  þann skaða sem þegar hefur orðið í ferðaþjónustunni vegna bankahrunsins.

Atvinnuskapandi

Iðnaðarráðuneytið sem nú fer með málefni ferðaþjónustunnar  ákvað nú í febrúar 2009 að veita 100 milljóna króna styrk af byggðaáætlun 2006-2009 til uppbyggingar í ferðaþjónustu, með tilliti til þess að verkefnið sé atvinnuskapandi á viðkomandi svæðum.  Styrknum var skipt í tvo flokka; annars vegar móttökuaðstöðu í höfnum fyrir farþega skemmtiferðaskipa og hins vegar nýsköpun í ferðaþjónustu.

Varið er 30 milljónum til móttökuaðstöðu og framkvæmda tengt því, svo sem upplýsingagjafar, fegrunar umhverfis, uppsetningar þjónustuhúss o.fl.   Til nýsköpunar verður varið 70 milljónum sem veitt verður til uppbyggingar á nýjum svæðum og þróunar á nýjum vörum og þjónustu sem styrkir viðkomandi svæði sem ferðamannastað.  (www.ferdamannastofa.is)

Við verðum að fjárfesta í markaðssetningu og almennri kynningu á Íslandi og auka hana til muna sem og samstarfið við fyrirtækin í uppbyggingu á kynningar og markaðsstarf til framtíðar.  Við teljum að til að nýta þær aðstæður sem nú eru uppi vegna gengismunar og vegna þeirra athygli sem Ísland fær í heimspressunni ætti að verja verulegum fjárhæðum til markaðssetningar; ekki á bara að nýta núverandi aðstæður heldur byggja upp ímynd Íslands frá grunni.

Það er samt ekki allt slæmt við stöðuna sem við Íslendingar erum í.  Nefna má að hið virta stórblað New York Times telur í nýlegri grein á vefsíðu sinni upp 44 áhugaverðustu staðina til að ferðast til og er Ísland í 31. sæti á listanum.  Lítið er fjallað um efnahagshrunið í mjög jákvæðri grein, en þó talað um að vegna hrunsins sé mun ódýrara en áður að njóta Íslands. 

Við þurfum að nýta okkur svona tækifæri og byggja á þeim, en til þess þarf fjármagn.

Í grein utanríkis- og iðnaðarráðherra í mbl. 19. feb. sl. minnist hann á að íslensk flugfélög hafi brugðist við hruni íslenska markaðarins með því að einbeita markaðsfé sínu til auglýsinga á Íslandsferðum erlendis.   Slíkt er kostnaðarsamt fyrir fyrirtækin þar sem reikningar streyma inn í mismunandi gjaldmiðlum og því rennur markaðsfé hraðar út heldur en gert var ráð fyrir.  Undanfarna mánuði hefur verið unnið að endurskipulagningu og stefnumótun Ferðamálastofu og markmiðið sé að sérhvert sendiráð verði markaðsskrifstofa fyrir ferðaþjónustuna og með því sé hægt að nýta þann aur sem til þess hefur annars fallið í aukna markaðskynningu á Íslandi.

Við verðum að taka höndum saman við hið opinbera um uppbyggingu og þróun ferðamálastofa um landið allt til þess að efla starf þeirra enn frekar.  Við verðum að styrkja rekstrargrundvöll þeirra, samræma efnistökin og stuðla að heildstæðum skilaboðum um Ísland, sem áfangastaðar, innanlands sem utan.  Við verðum að auka alla nýsköpun og vöruþróun í ferðaþjónustunni eins og til dæmis menningar- og heilsutengdri  ferðaþjónustu.

Ferðaþjónustan er mikilvægur drifkraftur í byggðum landsins og ein hagkvæmasta leiðin til að fjölga hér störfum og auka gjaldeyristekjur þjóðarinnar, eins og svo mjög er þörf fyrir í þjóðfélaginu í dag.

Stöðumat - Stóriðja

·         Orkuöflun og orkuverð

·         Umhverfisstefna stjórnvalda, þróun umhverfisvitundar hér og á heimsvísu

·         Vinnuafl – aðgengi að vinnuafli

·         Mannaflafrekur rekstur en krefst fagþekkingar og reynslu

·         Gengisþróun – stöðugt gengi

Stöðumat - Sjávarútvegur

·         Fiskveiðistjórnun – stjórnarfarslegur stöðugleiki

·         Orkuverð

·         Umhverfismál – hreinleiki landsins og ímynd

·         Uppgjör í Evrum

·         Gengisþróun - stöðugt gengi

·         Mannaflafrekur rekstur

·         Láglaunastörf

Stöðumat - Þekkingariðnaður

·      Hugbúnaðariðnaður

·      Fjármálastarfsemi, þar með talið fjárfestingar erlendis

·      Hátækniiðnaður (gagnaver)

·         Samfélagslegur stöðugleiki

·         Hátt menntunarstig

·         Fjölbreytt samfélag

·         Efnahagslegur stöðguleiki

·         ......grundvöllur til að halda vel menntuðu fólki í landinu

·         Há laun, sérfræðistörf

·         Byggt á fjölbreytni í mannauði og háu menntunarstigi

·         Stöðugt gengi

·         Takmarkanir - tækifæri

Mannauður -þjónustu /iðnaðargreina

Þessar fjórar grunnstoðir sem við höfum velt fyrir okkur eru mannaflafrek en krefjast mjög mismundandi fagþekkingar og reynslu.  Störf í stóriðju, ferðaþjónstu sem og sjávarútvegi  eru að einhverju leiti lægra launuð þó svo að vissulega skapist líka fjöldi vel launaðra starfa í þessum greinum.  Aðgengi að vinnuafli í dag er mikið og batnar enn frekar með vaxandi atvinnuleysi, þó ekki sé hægt að tala um atvinnuleysi sem kost.

Uppgjör í evrum – gengissveiflur ?

Það hefur talsvert verið skoðað hvort þessar greinar eigi að gera upp rekstur í starfsrækslumynt.    Gott er að kalla til sérfræðinga til aðstoðar við forvinnslu og framhald af því þarf að sækja um til RSK með rökstuðningi.

Miklar gengissveiflur hafa gert rekstur fyrirtækja í þessum greinum vandkvæðum bundinn, eins og fram kom hér að ofan, og við teljum það eiga við sjávarútvegsfyrirtækin ekkert síður en önnur enda hafa þau sýnt mikinn áhuga á að gera upp rekstur sinn í Evrum.

 

Tillögur að aðgerðum

·         Nauðsynlegt er að endurskoða allan grundvöll íslenskrar peningastefnu til að koma í veg fyrir efnahagssveiflur og draga úr rekstrarkostnaði og áhættu fyrirtækja og heimila; við teljum liggja beinast við að það verði gert á grundvelli umsóknar um Evrópusambandsaðild.

·         Upptaka evru innan Evrópusambandsins er besti kostur í gjaldmiðilsmálum til framtíðar.  Við það aukum við samkeppni á vörumarkaði og njótum þannig stærðarhagkvæmni sem gerir okkur samkeppnishæf á heimsmarkaði.

·         Ísland er aðili að EES sem tryggir okkur frjálsa þjónustuflutninga, fjármagnsflutninga, frjáls flutning vinnuafls og frjálsa vöruflutninga.  Margir halda því fram að þetta dugi okkur Islendingum en það vantar upp á að við erum ekki við stjórnborð ESB, tökum ekki þátt í þingi og stjórn ESB sem og komum lítið að undirbúningi tilskipana.   Helstu rökin fyrir því að við fáum aðila að ESB og Myntbandalagi er svo við getum tekið upp evru.  Nýjar greinar eins og fjármálageirinn, ferðaiðnaðurinn og áliðnaður sækja á og mælir það með aðild ESB.

·         Ríkisstjórnin verður að tryggja hér hagfellt skattaumhverfi fyrir bæði fyrirtæki og einstaklinga; hefðbundinn hugsunarháttur vinstristjórna sem hafa hækkað skatta á bæði fjölskyldur og fyrirtæki er hreinlega hættulegur eins og sakir standa.

·         Leggja þarf mikla áherslu á menntun og auðvelda fólki eins og kostur er að sækja sér menntun sem nýtist á þeim sviðum iðnaðar sem horft er til í framtíðinni.

·         Grípa þarf til meiriháttar aðgerða til að endurheimta traust erlendra fyrirtækja og fjármálastofnana á íslenska hagkerfinu.  Ljóst er að til þess þarf skýra stefnumótun og framtíðarsýn sem að okkar mati fæst ekki nema stjórnvöld sæki um aðild að Evrópusambandinu og taki upp þá stefnu sem aðildarumsókn krefst.

 

S.Lára Árnadóttir, fjármálastjóri
Ólafur G. Guðgeirsson, rekstrarhagfræðingur MBA