Opinber stjórnsýsla og eftirlitsstofnanir
INNGANGUR:
Sérhvert ríki byggir á ákveðnum lögum og reglum, sem gilda fyrir samfélagið, fyrirtæki og einstaklinga. Í lýðræðisþjóðfélagi eru þessar leikreglur samfélagsins niðurstaða af ferli þar sem löggjafarvaldið og framkvæmdavaldið hafa komist að eftir því sem við á. Ennfremur mótast leikreglurnar oft í samstarfi ólíka hagsmunaaðila.
Leikreglur samfélagsins þurfa að veita einstaklingnum, fjölskyldum og fyrirtækjum svigrúm til athafna, framkvæmd þeirra skipta miklu máli fyrir það hvernig þjóðfélagið þróast. Hlutverk ríkisvaldsins er að setja leikreglur og hafa eftirlit með framkvæmd þeirra. Hvernig til tekst hefur mikla þýðingu fyrir starfsskilyrði, samkeppnishæfni og lífsskilyrði alls samfélagsins.
Flestir eru sammála um að skapa hér þjóðfélag, er veitir einstaklingum og fyrirtækjum sem mest frelsi en byggir jafnframt á gagnkvæmu tilliti og stuðningi í mótlæti, frjálst velferðarþjóðfélag með ákveðnu öryggisneti. Frelsið gerir þá kröfu til þegnana að þeir axli ábyrgð. Ríkið leysir þá ekki undan samfélagslegri ábyrgð, hjálpsemi og tillitsemi við náungan. Ríkið á ekki að ala á forsjáhyggju, hvorki gagnvart einstaklingunum eða forsvarsmönnum fyrirtækja.
Mikilvægt er að við setningu laga og reglna sé haft að leiðarljósi að reglurnar þurfa að vera fyrir samfélagið og hagsmuni þeirra sem við þær búa
Það má ekki að vera sjálfstætt markmið ríkisvaldsins að vaxa og dafna í eigin þágu. Slíkt íþyngir heimilum og atvinnulífinu og skerðir samkeppnishæfni alls þjóðfélagsins út á við. Því verða lög og reglur að byggja á því að ríkið vaxi ekki, frekar að umsvif þess fari minnkandi sem hlutfall af þjóðarframleiðslu. Það ætti vera innbyggður hvati í stjórnsýslunni að hún leitist við gera sig óþarfa, sem hún verður þó aldrei.
Starfsemi stjórnsýslu- og eftirlitsstofnana verður að byggja á þessum grundvelli. Þessi starfsemi er nauðsynleg til þess að hver og einn, einstaklingur eða fyrirtæki, fái þau réttindi og axli þær skyldur sem honum ber en er jafnframt viss um að aðrir, einstaklingar og önnur fyrirtæki, fari eftir sömu leikreglum.
UM STJÓRNSÝSLUNA
Meginhlutverk stjórnsýslustofnana er að sjá til þess að lög og reglur séu framkvæmd eftir því sem lög mæla fyrir um og hafa þannig mikil völd yfir almenningi og fyrirtækjum. Hinar dæmigerðu stjórnsýslustofnanir eru mjög mismunandi eftir því á hvaða sviði þær starfa. Eitt af meginhlutverkum hvers ráðuneytis er að annast stjórnsýslu á sínu sviði , sjálft eða í undirstofnunum sínum. Almennt hefur verið reynt að færa verkefni sem mest í undirstofnanir þannig að ráðuneyti annist fyrst og fremst yfirstjórn og eftirlit með undirstofnunum og úrskurði þegar stjórnsýsluákvarðanir eru kærðar til stjórnvalds.
Eðli málsins samkvæmt hlýtur stjórnsýslan oft að vera umdeild og fá gagnrýni. Vönduð og fagleg stjórnsýsla skiptir miklu máli fyrir réttaröryggi og hag einstaklinga sem og fyrirtækja. Stjórnsýslustofnanir eiga að starfa í þágu þegnana. Mikilvægt er að opinber stjórnsýsla sé í þeirri aðstöðu að geta haft í sinni þjónustu þá færustu starfsmenn, hver á sínu sviði, þannig að hægt sé að gera miklar kröfur um faglega og greiða afgreiðslu mála.
Stjórnsýslan þarf sem slík að vera óháð stjórnmálum þannig að þeir sem eiga undir ákvörðunum hennar geti treyst því að úr málum þeirra sé leyst á málefnalegan og fallegan hátt án þess að dregið sé í dilka eða mismunað á grundvelli skoðana eða annarra ómálefnalegra sjónarmiða.
Stjórnsýslan á ekki að hafa möguleika að fara fram úr fjárlögum. Forsvarsmenn verða að axla ábyrgð, á einhvern hátt finna fyrir þeirri ábyrgð.
UM EFTIRLITSSTOFNANIR
Eftirlitsstofnanir eru stjórnsýslustofnanir sem fyrst og fremst það hlutverk að hafa eftirlit með því að tilteknum afmörkuðum leikreglum sé fylgt. Þessar stofnanir eru mikilvægar og nauðsynlegur hluti af starfsemi ríkisins og engum dettur í hug, í nokkurri alvöru, að leggja þær niður.
Hinsvegar þarf jafnan að hafa í huga að starfsemi eftirlitsstofnana íþyngir almennt þeim sem eftirlit er haft með og veldur það margvíslegum kostnaði og óþægindum. Þess vegna verða eftirlitsstofnanir iðulega fyrir gagnrýni sem getur verið fyllilega réttmæt þegar verið er að valda einstaklingum og fyrirtækjum kostnaði sem hægt hefði verið að komast hjá.
Við þróun á eftirlitsreglum og vinnubrögðum eftirlitsstofnana þarf jafnan að gæta að því hver er kostnaður við eftirlitið og hver er kostnaður þess er eftirlitið beinist að. Kostnaður þjóðfélagsins í heild þarf að vera sem minnstur, þó þannig að eftirlitið geti farið fram með viðeigandi öryggi og fagmennsku.
Ríkið hefur hlutverk að gegna sem framleiðandi laga og reglna sem gilda fyrir samfélagið. Mikilvægt er að við setningu og framkvæmd leikreglna skal haft í huga að þær skipta miklu máli fyrir samkeppnishæfni og möguleika atvinnulífsins til að þróast og skapa verðmæti fyrir samfélagið.
Þess vegna þarf starfsemi stjórnsýslu- og eftirlitsstofnana að byggja á ákveðinni festu, faglegum, öruggum og vönduðum vinnubrögðum og hraðri afgreiðslu eftir því sem frekast er unnt.
Algeng umkvörtunarefni:
Stjórnsýslustofnanir og eftirlitstofnanir taka of langan tíma fyrir ákvarðanir og afgreiðslu mála. Þetta er bagalegt því að löng bið eftir niðurstöðum getur valdið einstaklingum og fyrirtækjum miklum kostnaði.
Stjórnsýslu- og eftirlitsstofnanir fá ekki nægilega hæft starfsfólk ýmist vegna þess að þær keppa við atvinnulífið um besta starfsfólkið en svigrúm þeirra í launakjörum er takmarkað. Hættan er því sú að vinnubrögð verði ekki eins vönduð og æskilegt væri.
Við setningu reglna um stjórnsýslu eða eftirlit er fyrst og fremst hugsað um kostnað viðkomandi stofnunar og hvað er auðvelt og þægilegt fyrir viðkomandi starfsmenn hennar. Ekki er hugsað um kostnað þeirra sem þurfa að starfa eftir reglunum. Alltaf þarf að hugsa um hagsmuni samfélagsins í heild.
Stjórnsýslu- og eftirlitsstofnanir finna alltaf næg tilefni til að stækka umfram þarfir þar sem þær er miklu betri aðstöðu en gagnrýnendur þeirra til þess að benda á vandamál og fjárþörf. Fyrirtæki á frjálsum markaði dafna eða deyja ef þau uppfylla ekki lengur þörf markaðarins, opinberar stofnanir kalla eftir meira fjármagni gegnum skatta og gjöld.
Of miklum krafti og fjármunum er eytt í eftirlit og rannsóknir á minniháttar atriðum og málum í stað þess að einbeita sér að stærri málum.
Reglur eru oft óljósar eða flóknar þannig að viðskiptavinir stofnanna standa höllum fæti gagnvart óvandaðrari stjórnsýslu nema að leita til sérfræðinga.
Möguleikar fyrir betri árangri:
Vegna þess hve Ísland er lítið þjóðfélag er tiltölulega auðvelt að koma með ábendingar um það sem betur má fara sem getur skilað sér fljótt í breytingum til batnaðar. Stjórnsýslan þarf að vera opin fyrir gagnrýni.
Venjulega er hægt að leita fyrirmynda til annarra þjóða um hvernig er best að setja og framkvæma leikreglur. Mikið af leikreglum eiga sér uppruna í ESB og hafa farið í gegnum víðtækan samráðsferil og ættu því að vera vandaðar.
Vegna þess hve Ísland er tæknivætt er oftast mögulegt að nýta kosti upplýsingatækni til þess að gera eftirlit skilvirkara.
Áhersluatriði:
Gera opinberastjórnsýslu og eftirlitsstofnanir notendavænar, þær þjóni samfélaginu. Skapa viðhorf innan stjórnsýslunnar þannig að allir hafi það að markaði að þjóna þegnum samfélagsins þjóðinni til heilla.
Greina samfélagslegan kostnað við starfsemi stofnana og viðskiptavina þeirra og lækka hann eftir því sem við á. Verkefni sem stöðugt þarf að vinna að.
Gera reglulega gæðaúttektir og viðhorfskannanir hjá viðskiptavinum og nýta þær til þess að þróa skilvirkari og betri reglur og vinnubrögð. Skapa stjórnsýslu sem hefur yfir sér jákvætt yfirbragð, innávið og út á við.
Auka réttaröryggi borgarana með því að opinberar stjórnsýslu- og eftirlitsstofnanir þurfi að standa við tímamörk við afgreiðslu erinda.