5. drög - Framtíð íslensku krónunnar

Framtíð íslensku krónunnar

 Ágrip

·         Íslenska krónan er gjaldmiðill sem rúinn er trausti á alþjóðlegum gjaldeyrismarkaði.

·         Vantraust erlendra aðila snýr ekki aðeins að krónunni heldur einnig íslensku laga- og reglugerðarumhverfi, en markaðsaðilum og fjárfestum fannst að með neyðarlögum væri reglum breytt afturvirkt.

·         Einhliða upptaka erlendrar myntar er óframkvæmanleg án stuðnings frá seðlabanka viðkomandi ríkis og skuldbindingar um svipaða þróun helstu hagstærða í báðum löndum.

·         Umsókn um aðild að Evrópusambandinu og myntsamstarfi Evrópu sendir afar sterk skilaboð til alþjóðasamfélagsins um stefnumótun Íslendinga til framtíðar.

·         Umsókn þýðir að stofnanir bandalagsins geta þegar hafið aðstoð við endurreisn efnahags og atvinnulífs á Íslandi.

·         Náist samningar þarf þjóðin að geta sagt álit sitt á aðild í þjóðaratkvæðagreiðslu.

Inngangur

Íslenska krónan gjaldmiðill sem rúinn er trausti á alþjóðlegum gjaldeyrismarkaði.  Krónan þróaðist á undraskömmum tíma á árunum eftir 2001 frá því að vera gjaldmiðill í séríslenskum viðskiptun í það að vera mynt sem notuð var í viðskiptum á alþjóðamarkaði á milli stærstu banka heims.  Þá urðu skuldabréf í krónum freistandi fyrir fjárfesta sem voru tilbúnir að taka áhættu í skiptum fyrir ávöxtun sem var langt umfram það sem þeir gátu vænst á heimamarkaði.  Þegar blikur fór að draga á loft vegna lánsfjárkreppu á alþjóðamörkuðum á haustmánuðum 2007 dró úr áhuga á viðskiptum með krónuna á erlendum mörkuðum.  Þetta hafði í för með sér að erfiðara varð að eiga umfangsmikil gjaldeyrisviðskipti.  Hvorki íslenskir né erlendir bankar voru tilbúinir í slík viðskipti og gengi krónunnar lækkaði.

Eftir að neyðarlögin voru sett í október sl. lokaðist markaður með krónuna á erlendum mörkuðum algerlega og gengi hennar hrundi.  Þeir erlendu bankar sem stunduðu gjaldeyrisviðskipti með krónuna geymdu sjóði sína í bönkum hérlendis og var því lokaður aðgangur að þessum sjóðum.  Hinir nýju íslensku bankar voru í þeirri stöðu að erlendir bankar vildu ekki eiga viðskipti við þá yfir höfuð og því gátu þeir ekki veitt hérlendu atvinnulífi nauðsynlega þjónustu.  Þá má ekki gleyma misbeitingu breskra stjórnvalda á hryðjuverkalögunum sem endanlega gerðu ómöguleg erlend viðskipti bankanna.  Seðlabanki Íslands með aðstoð bandaríska bankans JP Morgan Chase gerði vel í að halda uppi nauðsynlegum bankalínum svo að innflutningur nauðsynjavara lenti ekki í uppnámi.

Nú sex mánuðum eftir setningu neyðarlaganna er staðan í stórum dráttum óbreytt.  Gjaldeyrishöftum hefur verið komið á og gjaldeyrismarkaði með krónuna er í raun handstýrt af Seðlabankanum.  Erlendir eigendur jökla- og krónubréfa bíða í ofvæni eftir því að höftunum verði aflétt og líkur eru til þess að þessir aðilar muni reyna að losna úr úr krónustöðum sínum eins hratt og auðið er, sama hvað líður vaxtamun  við erlendar myntir.

Verkefni Sjálfstæðisflokksins er að stuðla að því að endurvakið verði traust innlendra og erlendra fjárfesta á krónunni sem fjárfestingarkosti enda er hún eina myntin sem Íslendingum stendur til boða til skemmri tíma.  

Reifun

Krónan á sér athyglisverða sögu og e.t.v má segja að hún sé fórnarlamb margháttaðra tilrauna varðandi peningamálstefnu.  Eftir nokkurn stöðugleika á 7. ártugnum var gengi hennar fellt um nær 100% þegar síldin hvarf 1967.  Hún var fórnarlamb óðaverðbólgu sökum víxlgengis gengis og verðlags á 8. áratugnum með þeim afleiðingum að nauðsynlegt þótti að taka tvö núll af myntinni 1982.  Athyglisverð en misheppnuð tilraun til fastgengis var gerð á 9. áratugnum og það var ekki fyrr við þjóðarsátt í upphafi 10. áratugarins sem stöðugleiki komst á myntina.

Dregið var úr höftum á gjaldeyrisviðskiptum í kjölfar inngöngu Íslands í hið evrópska efnahagssvæði 1993.  Gjaldeyrisviðskipti innan ákveðinna vikmarka við viðskiptavog krónunnar, gengisvísitöluna, færðust í aukana og vísir varð að gjaldeyrismarkði með krónuna.  Í efnahagssamdrætti 2001 seig hins vegar á ógæfuhlið, þegar sýnt þótti að Seðlabankanum, með takmörkuðum gjaldeyrisforða þrátt fyrir erlenda lántöku, tækist ekki að verja gengi krónunnar og stefndi í að gengi hennar færi niður fyrir fyrrgreind vikmörk. Við þessar aðstæður ákvað Seðlabankinn að fleyta myntinni með þeim afleiðingum að gengið féll hratt en jafnaði sig jafnframt fljótt.  Síðan hefur íslenska krónan búið við flotgengi.

Það dylst engum að tilraunin frá 2001 í gjaldeyris- og peningamálum sem fólst í sjálfstæðri og fljótandi mynt með stuðningi Seðlabankans Íslands sem ekki réð yfir nægilega öflugum gjaldeyrisvaraforða og starfaði án stuðnings erlendra Seðlabanka hefur mistekist.  Afleiðingarnar eru geigvænlegar fyrir fyrirtæki og einstaklinga í landinu.  Háir vextir á krónunni freistuðu bæði fyrirtækja og heimila til að taka erlend lán.  Í kjölfar mikillar gengislækkunar krónunnar að undanförnu eru efnahgsreikningar þessara aðila í uppnámi.  Það er því þjóðarnauðsyn að gengi krónunnar hækki á ný til að endurbyggja þennan glataða efnahag.

Stefnumótun

Gjaldeyris- og peningamál eru einn mikilvægasti þáttur efnahagsstefnunnar.  Engin von er til þess að efnahags- og atvinnulíf landsmanna nái að skapa íslensku þjóðinni lífskjör eins og best gerist meðal þjóða heims nema fyrirtæki og einstaklingar búi við gjaldmiðil sem gjaldgengur er í alþjóðlegum viðskiptum og nýtur trausts á alþjóðavettvangi.  Ef ekki er kostur á öðrum gjaldmiðli í bráð snýst verkefni landsmanna um það hvernig endurvakið verður traust á íslensku krónunni.

Tækifæri og takmarkanir

Reynsla undanfarinna ára hefur fært okkur heim sanninn um að krónan er of lítil mynt til að eiga sér framtíð ef við Íslendingar viljum búa við frjálst flæði fjármagns eins og kveðið er á um í samningum um evrópska efnahagssvæðið.  Sé vilji Íslendinga að hverfa a.m.k.15 ár aftur í tímann til gjaldeyrishafta er krónan kostur til framtíðar.  Að öðrum kosti þarf að leita annarra lausna.  Telja má næsta víst að mikill meirihluti þjóðarinnar hafi engan áhuga á að hverfa aftur til tíma gjaldeyrishafta.  

Vantraust erlendra aðila snýr ekki einvörðungu að krónunni.  Það snýr að stjórnvöldum og íslensku efnhagslífi í heild.  Neyðarlögin voru nauðsynleg út frá íslenskum þjóðarhagsmunum en frá sjónarhóli margra erlendra aðila var lögum og leikreglum á Íslandi breytt eftir á.  Erlendir markaðsaðilar og fjárfestar sem hér hafa átt viðskipti eiga ekki að venjast slíkum stjórnvaldsákvarðunum enda þekkjast þær ekki í þeirra heimalöndum og fáheyrt er að þeim sé beitt í háþróuðu vestrænu lýðræðisríki.  Þetta ættum við Íslendingar að geta skilið enda vandséð hvernig við gætum nokkru sinni sætt okkur við afturvirkar breytingar á skattalögum.  Þá er rétt að muna að eftir hrun viðskiptabankanna var í erlendum fjölmiðlum, einkum sjónvarpi, sýnt hvernig íslenskir innistæðueigeindur gengu óhindrað að hefðbundinni bankaþjónustu í íslenskum bönkum á meðan erlendir innistæðureikningar sömu banka voru frystir.    Það er ógnþrungið verkefni að vinna á nýjan leik traust erlendra aðila sem spyrja í dag hvernig treysta megi íslensku reglugerðarumhverfi. 

Töluvert hefur borið á umræðu um einhliða upptöku annarrar myntar s.s Evru, dollara og norskrar krónu.  Það mætti jafnvel bæta Sterlingspundi í þessa umæðu en Bretland er mikilvægur markaður fyrir íslenskar afurðir.  Það er hins vegar blekking að halda að hægt sé að taka einhliða upp erlenda mynt án stuðnins seðlabanka viðkomandi ríkis og án skuldbindingar um að verðbólga, halli á rekstri ríkissjóðs og atvinnuleysi sé í takti við það sem gerist í heimalandi viðkomandi gjaldmiðils.  Upptaka gjaldmiðils án þessara skilyrða er í eðli sínu fastgengisstefna sem reynd var hérlendis á 9. áratugnum og fór nærri með að keyra íslenskt efnahagslíf í duftið.  Það er nauðsynlegt að muna að gengi gjaldmiðils er afleiðing af efnahagslífi þjóðar en ekki orsök.

Mikilvægt er að við Íslendingar getum haslað okkur völl í alþjóðlegu viðskiptalífi en til þess þarf mynt sem tekin væri upp í góðu samstarfi við aðrar þjóðir eða ríkjasambönd.  Komið hefur fram að Norðmenn hyggja ekki á stækkun gjaldmiðilissvæðis norsku krónunnar. Gera má ráð fyrir að hið sama eigi við um Bandaríkjamenn og Breta.  Okkur er því nauðugur einn kostur að líta til Evrunnar og þar með Evrópusambandins.

Hvað á að gera

Sem fyrr segir er íslensk þjóð og íslenska krónan rúin trausti á alþjóðlegum markaði.  Það er Íslendingum því nauðsynlegt að senda afar sterk skilaboð til alþjóðasamfélagsins um þá stefnu sem þjóðin hyggst taka til framtíðar.  Skilaboð um að vandamálin leysist að sjálfu sér eru ekki kostur við núverandi aðstæður.  Segja má að efnahagsaðstæður hafi tekið völdin og því eru helstu verkefnin sem grípa þarf til í því skyni að styrkja gengi krónunnar og undirbúa upptöku erlendrar myntar þessi:

·         Sækja þarf nú þegar um aðild að Evrópusambandinu og evrópska myntbandalaginu (ERM) með það að markmiði að ganga í sambandið ef gengist við skilgreindum kröfum okkar Íslendingar í meginatriðum.  Sú skoðun sem heyrst hefur um að sækja eigi um aðild til þess að sjá hvaða samning við gætum fengið stenst ekki skoðun.  Gjalda ber sérstökum varhuga við slíkri hentstefnu í samningum við 27 ríki, þar sem við Íslendingar erum langminnsta ríkið.

o   Aðildarumsókn sendir afar sterk skilaboð til alþjóðasamfélagsins um það hvert við Íslendingar stefnum sem þjóð í efnahagsmálum til framtíðar.  Við erum með slíku að lýsa því yfir að Íslendingar stefni að því að ná markmiðum aðildarríkjanna um lítinn hallarekstur og hóflega skuldastöðu ríkissjóðs, verðbólgu og atvinnustig.

o   Aðildarumsókn hefur í för með sér að stofnanir Evrópusambandsins geta hafið starfsemi á Íslandi án takmarkana.  Þarna ber einkum að hafa í huga Evrópska fjárfestingabankann (EIB) sem getur þá lánað til innviðaverkefna hérlendis án takmarkana á afar hagstæðum kjörum.  Lánafyrirgreiðsla sem þessi myndi styrkja gengi krónunnar að öllu öðru óbreyttu.

o   Aðildarumsókn hefði einnig í för með sér að Seðlabanki Íslands stæði ekki einn í vörn sinni við gengi krónunar heldur hefði afar öflugan bandamann í Evrópska seðlabankanum.

o   Hafa verður í huga að umsókn og jafnvel aðild að Evrópusambandinu þýðir ekki sjálfvirkt að Íslendingar geti eða vilji taka þátt í myntsamstarfi Sambandsins og taka upp Evru.  Það mun a.m.k. taka nokkur ár að fá allar 27 aðildarþjóðirnar til að taka afstöðu til aðildar Íslendinga en markmiðið væri að nýta þann tíma með aðstoð stofnana Evrópusambandsins til að endurvekja traust á krónunni og íslensku efnahagslífi.  Að þeim tíma loknum og skilyrðum uppfylltum getum við tekið sjálfstæða ákvörun um það hvor við viljum taka upp Evru í stað krónunnar.

·         Það er óumdeilt í Sjálfstæðisflokknum og meðal allra flokka á Alþingi að tryggja þarf að þjóðin geti sagt álit sitt í þjóðaratkvæðagreiðslu á þeim samningum sem fulltrúar Íslands kunna að ná við Evrópusambandið.