Inngangur
Íslenskur hlutabréfamarkaður varð fyrir gríðarlegu áfalli þegar stóru viðskiptabankarnir þrír hrundu í október sl. enda nam velta fjármálafyrirtækja 89% af heildarveltu í úrvalsvísitölunnar á fyrri hluta ársins 2008. Fyrir hrunið var samanlagt markaðsvirði félaga í kauphöllinni um 120% af landsframleiðslu sem er svipað hlutfall og algengt er í þeim löndum sem fremst standa í efnahagsmálum. Eftir hrunið er markaðsvirði skráðra félaga aðeins um 22% af landsframleiðslu. Þá lækkaði úrvalsvísitala kauphallarinnar úr 6.144 stigum í byrjun árs 2008 í aðeins 352 stig í árslok og er ekki vitað um svo mikla lækkum hlutabréfaverðs meðal þróaðra þjóða í seinni tíð. Sama má segja um daglega meðalveltu með hlutabréf sem lækkaði um 99% og fór úr 9,8 milljörðum króna í 81 milljón króna eftir hrun.
Þess má vænta að allir þátttakendur á markaðnum eigi um sárt að binda eftir svo miklar sviptingar. Gildir þá einu hvort um er að ræða þau fáu fyrirtæki sem eftir eru á markaðnum, viðskiptavakana eða fjárfestana sjálfa, bæði einstaklinga og fagfjárfesta.
Verkefni Sjálfstæðisflokksins nú er að stuðla að því að endurvakið verði traust á íslenskum hlutabréfamarkaði og tryggja að fyrirtæki af öllum stærðum og gerðum eigi aðgang að markaðnum án þess að kostnaður sé takmarkandi.
Reifun
Forsendan fyrir virkum hlutabréfamarkaði er að þar séu fjöldi áhugaverðra fjárfestingakosta, að fjármálafyrirtæki (viðskiptavakar) sjái um viðskipti og viðskiptavakt og að til staðar séu virkir og upplýstir kaupendur.
Það er einkum á fyrstnefnda sviðinu sem hlutir hafa farið á verri veg á undanförnum árum. Markaðurinn gekk í gegnum mikla þróun frá árinu 1992 en þá voru skráð félög einungis tvö og veltan á markaðnum innan við 4% af landsframleiðslu. Þegar best lét árið 2001 voru skráð félög á aðallista kauphallarinnar 75 talsins. Markaðsvirði skráðra félaga náði hámarki 2006 og nam þá 227% af landsframleiðslu en skráð félög voru hins vegar aðeins 26. Segja má að fjármálafyrirtæki og fjárfestingafélög sem fjárfestu í þeim hafi á þessum tíma verið búin að ýta öðrum markaðshæfum fyrirtækjum út af aðallista úrvalsvísitölunnar í skjóli stærðar og seljanleika. Markaðurinn var orðinn mjög einsleitur.
Einungis sex félög mynda nú Úrvalsvísitölu Kauphallarinnar og hafa þau aldrei verið færri. Þetta eru félögin Alfesca, Bakkavör Group, Icelandair Group, Marel Össur og Straumur. Sautján félög eru nú samtals í viðskiptum í Kauphöllinni.
Í undirbúningi er endurreisn fjármálafyrirtækjanna sem annast milligöngu um viðskipti og viðskiptavakt. Þróunin á undanförnum árum var á þá lund að seljanleiki og viðskiptavakt varð æ betri á stærri fyrirtækjum á meðan þau smærri urðu útundan. Þetta hafði áhrif á verðlagningu bréfa en ekki er unnt að fjölyrða hvort hér hafi ráðið samningar um viðskiptavakt eða vilji fjárfestanna. Ekki er að búast við öðru en að hinir nýju bankar muni reyna að endurvekja virk viðskipti á hlutabréfamarkaði.
Fjárfestar eru ekki eins öflugir og þeir voru fyrir hrunið. Sýnt er að fagfjárfestar sem eru einkum lífeyrissjóðir hafa tapað verulegum fjármunum á falli bankanna enda með stóra stöðu í bæði hlutabréfum og skuldabréfum þessara aðila. Sama má segja um einstaklinga sem margir hverjir sitja eftir með lán sem tekin voru til hlutabréfakaupa án þess að eignir séu á móti. Þá eru ný lán til stöðutöku á hlutabréfamarkaði ófáanleg um þessar mundir. Þess er því að vænta að kaupendahlið markaðarins verði ekki eins virk á næstunni og verið hefur undanfarin ár.
Stefnumótun
Hlutabréfamarkaðurinn hefur grundvallarþýðingu fyrir efnahag og atvinnulíf hverrar þjóðar. Hann er mikilvæg uppspretta fjármagns fyrir atvinnulífið og ennþá mikilvægari þegar lánsfjárþurrð ríkir. Þetta á vissulega við á Íslandi í dag. Þegar hlutafé fyrirtækja er skráð á markaði gerir það þeim mögulegt að afla viðbótarfjármagns með sölu nýs hlutafjár til fjárfestinga eða greiðslu skulda og eru þau því ekki eins háð lánsfé.
Hlutabréfamarkaðurinn er einnig mikilvægur út frá sjónarhóli fjárfesta. Skilvirk viðskipti með hlutabréf fela í sér að eignarhlutir í félögum verða auðseljanlegir. Þau færa fjárfestum því álitlega fjárfestingakosti sem oft bera meiri arð og eru seljanlegri en aðrir kostir.
Skilvirkur hlutabréfamarkaður er óaðskiljanlegur frá öflugu efnahagslífi og hagvexti meðal þróaðra velferðarríkja og því er það okkur Íslendingum ákaflega mikilvægt að endurreisa þennan markað. Öll þróuð hagkerfi njóta stuðnings öflugs hlutabréfamarkaðar.
Tækifæri og takmarkanir
Segja má að allt sé til staðar til að endurreisa hlutabréfamarkaðinn. Tæknilegir örðugleikar eru engir enda eigum við fólk, tæki og tól til að halda utan um markaðinn. Takmarkanirnar eru einkum huglægar, þ.e. vilji fyrirækja til að láta skrá hlutabréf sín á markaðinn og vilji fjárfesta til að kaupa bréf sem kunna að verða í boði.
Hvað á að gera
Núverandi staða hérlendis þar sem bankar eru á leið í ríkiseigu á nýjan leik og verulegur hluti stærri fyrirtækja er skuldsettari en góðu hófi gegnir þýðir að hlutabréfamarkaður á Íslandi stendur frammi fyrir nýju upphafi. Þetta mætti jafnframt kalla afturhvarf til fortíðar þar sem nú er tækifæri til að byrja frá grunni á nýjan leik. Helstu verkefni sem grípa þarf til í því skyni að efla markaðinn eru m.a.:
o Hraða afgreiðslu mikilvægra mála
o Endurvekja yfirtökunefndar og láta hana alfarið taka við hlutverki Fjármálaeftirlitsins þegar kemur að álitamálum umyfirtökur. Jafnframt að efla umboð og refsiúrræði nefndarinnar.