1. Inngangur
Gjaldeyris- og peningamál eru einn mikilvægasti þáttur efnahagsstefnunnar. Engin von er til þess að efnahags- og atvinnulíf landsmanna nái að eflast og dafna til hagsbóta fyrir almenning nema fyrirtæki og heimili búi við gjaldmiðil sem tækur er í alþjóðlegum viðskiptum og nýtur trausts á alþjóðlegum vettvangi. Telja verður augljósan veikleika á efnahagsstefnu stjórnvalda og Alþjóðagjaldeyrissjóðsins að haldið er uppi 18% stýrivöxtum á krónu sem reyrð er í fjötra gjaldeyrishafta.
2. Málið reifað - staðan tekin út
Íslendingar standa í þeim sporum að tilraunin frá 2001 í gjaldeyris- og peningamálum sem fólst í mynt einni á báti án nægjanlegs fjárhagslegs afls að baki henni með öflugum gjaldeyrisforða í Seðlabanka hefur mistekist. Afleiðingarnar eru geigvænlegar fyrir fyrirtæki og heimili landsmanna. Háir innlendir vextir stuðluðu að mikilli erlendri lántöku fyrirtækja og heimila sem ekki gátu risið undir vaxtabyrði sem lántaka í krónu hefði haft í för með sér. Nálægt tveir þriðju hlutar fyrirtækja og fjórðungur heimila hafði stofnað til gjaldeyristengdra skuldbindinga þar sem myntkörfulán voru algengust. Með hruni krónunnar standa efnahagsreikningar fyrirtækja og heimila í uppnámi. Hrun krónunnar hefur brennt upp eigið fé fyrirtækja, sparnað heimila og eignarhluta í eigin íbúðarhúsnæði. Þjóðarvoði blasir við ef ekki er að gert.
3. Helstu markmið - stefnumið
Brýnustu verkefnin eru að taka upp viðræður við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn um samkomulagið um efnahagsstefnuna og leysa úr fjárhagsvanda fyrirtækja og heimila sem hrun krónunnar hefur haft í för með sér. Um leið þarf að marka framtíðarstefnu í gjaldeyris- og peningamálum.
Viðræður við sjóðinn þurfa að hafa að útgangspunkti að 18% stýrivextir og 25% dráttarvextir ógna fjárhag Íslendinga og hafa ekki raunhæfa þýðingu þegar eldsneyti verðbólgunnar er á þrotum. Um leið þarf að horfast í augu við að gjaldeyrishöftin standa atvinnulífinu alvarlega fyrir þrifum. Gera þarf raunhæfa áætlun um lækkun vaxta á næstu vikum og afnám gjaldeyrishafta með skipulegum og markvissum hætti. Til að greiða fyrir afnámi haftanna þarf að sprengja burt snjóhengju krónubréfa með samningum við eigendur bréfanna.
Aðgerðir til varnar fyrirtækjum og heimilum þurfa að taka mið af því að afleiðingum af hruni krónunnar má jafna við náttúruhamfarir þar sem fyrirtæki og heimili standa ljósum logum. Dreifa þarf áfallinu og tryggja að lífvænleg fyrirtæki lifi og fólk haldi atvinnu sinni og lífsafkomu. Eins þarf að tryggja landsmönnum að fólk haldi íbúðum sínum svo þær verði áfram öruggt skjól fjölskyldnanna í landinu. Útilokað er að hrekja þúsundir Íslendinga í gjaldþrot vegna afleiðinga áfalls sem almenningur á enga sök á. Eyða þarf óvissu í þessu efni til að fyrirbyggja kvíða og áhyggjur fólks af afkomu sinni og tryggri búsetu á heimilum sínum.
Tíminn til að marka framtíðarstefnu í gjaldeyris- og peningamálum er núna. Tilraunin frá 2001 mistókst með herfilegum afleiðingum og verður ekki endurtekin. Meginályktunin er að krónan ein á báti skapar ekki þá umgjörð um efnahagslífið sem það þarfnast. Leysa verður úr gjaldmiðilsmálinu og taka upp peningastefnu í samstarfi við aðrar þjóðir.
4. Tækifæri - takmarkanir
Ýmsum hugmyndum hefur verið kastað fram um framtíðarskipan gjaldeyrismála. Eftir því sem þær hafa verið ræddar og krufnar hefur fækkað raunhæfum möguleikum í þessu efni. Mikilvægt er að geta haslað okkur völl í alþjóðlegu viðskiptalífi og til þess þarf gjaldgenga mynt sem tekin væri upp í góðu samstarfi við aðrar þjóðir eða ríkjasambönd.
Evran blasir við sem framtíðargjaldmiðill um farveg umsóknar að Evrópusambandinu. Hún er ekki fullkomin mynt og upptaka hennar leysir ekki allan efnahagsvanda hér á landi. Með henni væri samt komin alþjóðleg mynt sem myndi eyða óvissu og gengisáhættu sem stendur í vegi alþjóðlegra viðskipta af hálfu íslenskra aðila og myndar þröskuld sem erlendir fjárfestar hika við að stíga yfir þegar þeir íhuga þátttöku í íslensku atvinnu- og fjármálalífi. Full ástæða er til að leita eftir því við Evrópusambandið að Íslendingar fái samning um aðild að evrópsku myntsamstarfi svo fljótt sem kostur er.
5. Hvað á að gera? Hvers ber að gæta? Áhersluatriði
Verkefnin blasa við. Lækkun stýrivaxta til hagsbóta fyrir fyrirtæki og heimili. Aðgerðir til að reisa við efnahag fyrirtækja og heimila vegna hruns krónunnar og verðbólguhrinu í kjölfarið. Afnám gjaldeyrishafta og samningar við eigendur krónubréfa til að greiða fyrir fyrir frjálsum gjaldeyrisviðskiptum og bærilegu efnahagsumhverfi meðan enn þarf að styðjast við krónuna sem gjaldmiðil Íslendinga. Samningar við Evrópusambandið um gjaldeyrismál sem tryggi Íslendingum aðild að evrópsku myntsamstarfi sem fyrst og alþjóðlegan gjaldmiðil.