I. Inngangur
Auðlindanýting og umhverfisvernd þurfa að eiga samleið, þegar efnahagsstefna er mótuð til langs tíma. Orku- og sjávarauðlindir Íslendinga eru endurnýjanlegar og sjálfbærar og skynsamleg nýting þeirra er mikilvægur þáttur í að tryggja þjóðinni góð lífskjör til framtíðar. Með nýtingu orkulindanna er dregið úr innflutningi eldsneytis,orkuöryggi landsmanna batnar, útflutningsverðmæti aukast og losun kolefnis minnkar. Á undanförnum árum hefur skilningur vaxið á því að taka þurfi aukið tillit til náttúruverndar og umhverfisþátta. Einstæð náttúra landsins er verðmæt auðlind, sem stuðlar að ferðamennsku og aflar gjaldeyristekna. Um leið skapast fjöldi vel launaðra starfa og meiri umsvif í efnahagslífinu. Á síðustu árum hefur einnig tekist að auka hagkvæmni í nýtingu fiskistofna hér við land með markvissari stýringu fiskiveiða og vinnslu.
Á Íslandi eru því öll skilyrði fyrir því að hægt sé að reka sjálfbært þjóðfélag um ókomin ár, þar sem tekið er tillit í senn til efnahagslegra, félagslegra og umhverfislegra sjónarmiða.
II. Reifun – úttekt
Íslendingum hefur tekist betur en öðrum þjóðum að stunda sjálfbæra veiðisókn í fiskistofna innan fiskveiðilögsögu okkar. Þótt núgildandi kvótakerfi sé umdeilt hefur það stöðvað þá gegndarlausn ofveiði sem áður var stunduð. Enn er þó verk að vinna til að byggja upp fiskistofna, þannig að hægt sé að nýta þá með hámarksafrakstri. Mikilvægt er að skapa sátt milli vísindamanna, stjórnvalda og þeirra, sem stunda sjávarútveg um það hvernig standa eigi að stjórn fiskveiða og ákvörðun aflamarks.
Orkulindir landsins hafa í vaxandi mæli verið hagnýttar á undanförnum áratugum til rafmagnsframleiðslu og húshitunar. Rafmagns- og húshitunarkostnaður hér á landi er umtalsvert lægri en í nágrannalöndunum þrátt fyrir að byggð sé dreifð. Með nýtingu innlendra orkugjafa og uppbyggingu raforkuflutningskerfis landsins á síðustu áratugum hafa lífskjör batnað verulega um leið og dregið hefur verið úr losun kolefnis út í andrúmsloftið.
Mikilvægt er að halda áfram að nýta endurnýjanlegar orkulindir í þágu aukinnar verðmætasköpunar að teknu tilliti til náttúruverndarsjónarmiða. Jafnframt þarf að huga að öðrum náttúruauðlindum, sem geta í vaxandi mæli skilað sér til útflutnings. Hér er m.a. átt við neysluvatn og hugsanlega olíu, ef hún finnst þar sem hægt er að ná henni í vinnanlegu magni svo hagkvæmt sé.
Á næstu árum koma fram auknar kröfur um að dregið verði úr útstreymi gróðurhúsalofttegunda. Það gerist annars vegar með alþjóðlegum samningum þar sem einstökum iðnríkjum verður gert að draga úr útstreymi. Hins vegar munu reglur ESB um viðskiptakerfi vegna útstreymis gróðurhúsalofttegunda setja einstökum atvinnugreinum skorður sem hafa áhrif á hag almennings. Þessar kröfur geta dregið úr möguleikum til nýtingar endurnýjanlegra orkulinda hér á landi. Því þarf að kanna möguleika til samstarfs við ESB m.a. um aðild að sameiginlegum heildarloftslagskvóta til að auka sveigjanleika og tryggja hagsmuni hins örsmáa hagkerfis hér á landi.
Íslendingar eiga að leggja áherslu á að vera til fyrirmyndar í umhverfismálum. Það verður m.a. gert með því að þeir, sem menga, greiði kostnaðinn og hagrænir hvatar verði notaðir til að ýta undir endurvinnslu. Stjórnvöld eiga að kappkosta að í gildi séu skýrar, gagnsæjar umhverfisverndarreglur, sem móti samvinnu fyrirtækja og opinberra eftirlitsaðila.
III. Markmið
Meginmarkmiðið í umhverfis- og auðlindamálum er að halda áfram að nýta endurnýjanlegar auðlindir landsins til aukinnar verðmætasköpunar á sjálfbæran hátt. Forsenda skynsamlegrar nýtingar er að fyrir liggi sátt um það hvaða svæði skuli nýta og hver eigi að friða. Mörg landsvæði er hins vegar hægt að vernda en jafnframt nýta með skynsamlegum og sjálfbærum hætti. Orkunýtingar- og landverndarsjónarmið geta farið saman. Mikilvægt er að hámarka verðmætasköpunina innanlands við nýtingu náttúruauðlindanna til sjós og lands.
Stjórnvöld þurfa að hafa augun opin fyrir nýjum tækifærum í auðlindanýtingu og gæta þess að ekki sé spillt framtíðarmöguleikum með skammsýnum aðgerðum. Taka þarf tillit til umhverfissjónarmiða í allri starfsemi samfélagsins.
IV. Tækifæri og takmarkanir
Endurnýjanlegar náttúruauðlindir Íslendinga eru takmarkaðar og þær þarf að umgangast á sjálfbæran hátt til að hámarka megi afrakstur þeirra. Þess vegna skiptir miklu máli að sífellt sé reynt að samræma sjónarmið vísinda, nýtingar og verndar með það að leiðarljósi að skapa sem mest verðmæti án þess að ganga á sama rétt komandi kynslóða.
Í lok þessa árs er von á niðurstöðu verkefnisstjórnar um gerð rammaáætlunar, þar sem sett verður fram tillaga um nýtingu orkulindanna og jafnframt tekin afstaða til þess hvaða svæði skuli vernda með tilliti til náttúruverndar. Með því að horfa samtímis til nýtingar- og verndarsjónarmiða má gera ráð fyrir að niðurstaðan geti orðið grundvöllur sátta um það með hvaða hætti þau verði nýtt til framtíðar.
Hlutfall endurnýjanlegra orkugjafa í orkunotkun er hvergi hærra en á Íslandi. Nauðsynlegt er að Íslendingum verði áfram gert kleift að nýta orkulindirnar til orkufrekrar framleiðslu með sambærilegu ákvæði Kyotobókunar og nú er í gildi í loftslagssamnings Sameinuðu þjóðanna. Þetta ákvæði var samþykkt af öllum ríkjum Kyotobókunarinnar og er í samræmi við markmið loftslagssamningsins og hluti af því markmiði að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda á heimsvísu..
ESB hefur ákveðið að draga úr útstreymi um 20% frá 1990 til 2020 og um 30% náist alþjóðlegir samningar sem uppfylla tiltekin markmið. Ekki er við öðru að búast en að kvaðir í þessa veru verði lagðar á íslenskt efnahagslíf. Því þarf að gera ráðstafanir sem bæði geta haft í för með sér kostnað og takmarkanir fyrir almenning og fyrirtæki og þá þarf að gæta þess að samkeppnisstaða fyrirtækja verði á við það sem best gerist í nálægum löndum.
Smám saman falla fleiri atvinnugreinar undir viðskiptakerfi ESB með útstreymisheimildir. Flugfélög þurfa í vaxandi mæli að kaupa sér að hluta til útstreymisheimildir frá 2012. Frá árinu 2013 mun orkufrekur iðnaður hér á landi falla undir kerfið og verða stjórnvöld að tryggja að fyrirtæki hafi aðgang að útstreymisheimildum án endurgjalds á sama hátt og viðgengst í ESB. Að öðrum kosti mun slík starfsemi verða byggð upp annars staðar þar sem kröfur í umhverfismálum eru minni og verður þá útstreymi gróðurhúsalofttegunda meiri en nauðsyn er á alþjóðavísu.
Ný tækifæri hér á landi felast í fjölbreyttum orkufrekum iðnaði, sem byggja má í smærri einingum en gert hefur verið. Einnig þarf að kanna hvort hagkvæmt sé að flytja raforku um streng inn á evrópska raforkumarkaðinn, en það gæti hugsanlega aukið hagkvæmni í núverandi raforkukerfi landsins.
Á næstu árum má gera ráð fyrir að ný tækni í orkunotkun bifreiða opni leið fyrir Íslendinga til að nýta innlenda, endurnýjanlega orku í stað innflutts eldsneytis. Það færir þjóðinni ný tækifæri í auðlindanýtingu og umhverfismálum.
Ljóst er að aukin áhersla á landgræðslu og skógrækt vinnur gegn kolefnislosun um leið og slík uppgræðsla kemur í veg fyrir jarðvegseyðingu og fok, sem er stærsta umhverfisvandamálið hér á landi. Binding kolefnis er því viðskiptatækifæri, sem ber að nýta, enda er binding kolefnis einn af helst þáttum í loftslagssamningi Sameinuðu Þjóðanna.
Íslendingar hafa öðrum þjóðum betri aðgang að hreinu drykkjarvatni, sem hér finnst í miklu magni og getur í framtíðinni orðið að drjúgum útflutningsverðmætum. Þess vegna er þýðingarmikið að huga þegar að þeim vatnsnýtingarsvæðum, sem líklegt að muni nýtast til innlendrar notkunar í náinni framtíð og ekki síður til útflutnings á þessari mikilvægu auðlind.
Loks má minnast á að mikilvægt er að rannsaka til hlítar möguleika á vinnslu olíu á hafsvæðinu norðaustur af landinu og tryggja hagsmuni íslendinga við nýtingu hennar ef hún finnst í vinnanlegu magni.
V. Aðgerðir
Til að ná sem mestum árangri í auðlindanýtingu og umhverfismálum þarf að:
– Halda áfram að nýta endurnýjanlegar auðlindir til verðmætasköpunar á sjálfbæran hátt.
– Hámarka afrakstur sjávarauðlindarinnar með samstarfi vísindamanna, stjórnvalda og þeirra, sem stunda sjávarútveg.
– Skoða samtímis nýtingar- og verndarsjónarmið auðlinda til að tryggja sem mesta sátt milli mismunandi sjónarmiða.
– Móta skýrar, gagnsæjar umhverfisreglur, sem stuðla að samvinnu fyrirtækja og opinberra aðila til að ná fram settum markmiðum í umhverfismálum.
– Sjá til þess að stjórnvöld virði eigin reglur í umhverfislöggjöf eins og t.d. að svara erindum innan lögboðins frests.
– Nota hagræna hvata til að ýta undir endurvinnslu.
– Stefna að því að þeir, sem menga, greiða kostnaðinn.
– Semja þarf um að “íslenska ákvæðið” við Kyotobókun loftslagssamningsins verði áfram í gildi á næsta losunartímabili samningsins.
– Kanna samstarf við ESB um aðild að sameiginlegum loftslagskvóta til að tryggja hagsmuni Íslands.
- Fylgjast náið með, taka þátt og hafa frumkvæði í þeirri þróun að hægt sé að nota innlenda orku á farartæki.
– Huga þarf þegar að auknum rannsóknum á svæðum til nýtingar neysluvatns, sem er mikil framtíðarauðlind og þá getur útflutningur á vatni orðið drjúg tekjulind á næstu árum.
– Efla landgræðslu, skógrækt og aðrar slíkar aðgerðir, bæði vegna umhverfislegra áhrifa þeirra fyrir land og lýð, en einnig á viðskiptalegum forsendum enda binda þær kolefni og koma í veg fyrir uppblástur og jarðvegseyðingu.
– Kanna hvort hagkvæmt sé að leggja rafstreng frá Íslandi inn á sameiginlegt raforkukerfi Evrópusambandsins og hver áhrif slíkrar framkvæmdar yrðu fyrir raforkukerfi okkar.
– Auka almennar rannsóknir á náttúruauðlindum til sjós og lands.