Svo miklar breytingar hafa orðið á umhverfi og aðstæðum íslendinga í kjölfar hruns bankanna að einungis verður líkt við hamfarir. Nýr veruleiki blasir við þjóðinni og því afar mikilvægt að samstaða náist um það mikla verk sem endurreisnin verður á næstu árum. Segja má að sú samstaða sé forsenda fyrir að ásættanlegur árangur náist á sem skemmstum tíma og þjóðfélagið geti þannig á ný staðið undir þeim lífskjörum sem Íslendingar gera kröfu til.
Atvinnulíf:
Fyrirtæki í landinu eru flest hver á heljarþröm. Vaxtastig er með þeim hætti að enginn atvinnurekstur getur staðið undir slíkum kjörum. Þá er þjónusta nýju ríkisbankanna langt í frá komin í viðunandi horf til að veita atvinnulífinu eðlilega bankaþjónustu. Þetta, ásamt gjaldeyrishöftum, gerir rekstrarumhverfi fyrirtækja óbærilegt. Ef ekki verður brugðist við mjög skjótt blasir við fjöldagjaldþrot í atvinnulífinu.
Það sem þarf að gera til að koma í veg fyrir að atvinnulíf á Íslandi stöðvist er eftirfarandi:
• Lækka verður stýrivexti strax niður fyrir 10%.
• Aflétta gjaldeyrishöftum þannig að eðlilegum viðskiptum sé aftur komið á.
• Efla fyrirtækjaþjónustu bankanna verulega þannig að eðlilegum bankaviðskiptum við fyrirtækin verði komið á.
• Strax verði farið í að aðstoða sérstaklega þann atvinnurekstur sem þegar er kominn í þrot en hefur góðan möguleika á rekstrargrundvelli.
• Markviss vinnubrögð ríkisins í samvinnu við samtök atvinnulífsins t.d. með nokkrum samstarfsnefndum sem í sitja fulltrúar atvinnulífs, fjármálafyrirtækja og hins opinbera. Þessar nefndir séu þannig skipaðar að sérfræðingar á mismunandi sviðum atvinnulífs sitji þær. Þetta verði gert til að flýta mati, ákvörðunum um eignarhald ásamt eðlilegu fyrirgreiðsluferli til fyrirtækja á hinum ýmsu sviðum.
Samfélag:
Langt mál væri hægt að skrifa um samfélag okkar eftir fjármálahrunið. Ekki verður það gert hér, heldur stiklað á stóru og drepið á stærstu vandamál fólks. Atvinnulíf þjóðarinnar og það sem snýr að öllum þorra almennings er hins vegar svo samtvinnað að verði ekki grundvöllur til öflugs atvinnulífs mun það einnig leiða til hruns á lífskjörum.
Það sem brennur á Íslenskum almenningi og þarf að skapa frið um er:
• Vaxandi atvinnuleysi og óöryggi á vinnumarkaði.
• Vaxandi greiðslubyrði fasteignalána sem fleiri og fleiri ráða ekki við.
• Vantraust almennings á helstu stofnunum samfélagsins og þeim sem þar sitja.
• Vaxandi vantrú á getu kjörinna fulltrúa þjóðarinnar til að leysa vandann.
• Vantrú á að þeir sem mesta sök eiga á hruninu og sem með blekkingum tókst að raka saman fé verði með einhverjum hætti ábyrgir.
• Vaxandi dýrtíð og versnandi lífskjör.
Ljóst er að stór hluti af því sem þarf til að skapa jákvætt andrúmsloft meðal þjóðarinnar fellst í aðgerðum til bjargar atvinnuvegunum, sem fjallað var um hér að framan, en fleira kemur einnig til.
• Finna verður leið til að færa niður hluta verðtryggingar fasteignalána. Skoða má t.d. tillögu Gunnars Tómassonar hagfræðings og einnig aðrar leiðir til þess. Þá þarf að tryggja hluta tjónsins sem lífeyrissjóðirnir verða fyrir við aðgerðir þessar til lengri tíma litið.
• Ljóst er að ekki verður svigrúm til launahækkana á næstu árum í þjóðfélaginu. Því verður að ríkja traust við almenning sem verður að trúa að allt sé gert sem hægt er til að lágmarka beint tjón heimilanna. Gegndarlaus eignaupptaka sem af vísitölu fasteignalána leiðir við núverandi ástand og afborganir af þessum lánum sem fólkið mun ekki ráða við mun valda vaxandi og miklum óróleika.
• Það er ekki þjóðhagslega hagkvæmt að kaupmáttur fólks verði með þeim hætti að varla sé til hnífs og skeiðar. Fjöldi framleiðslu og innflutningsfyrirtækja ásamt þjónustufyrirtækjum eiga allt sitt undir að eðlileg verslun geti blómstrað. Það hefur síðan bein áhrif á atvinnustigið í landinu og möguleikana til nýsköpunar.
Lokaorð:
Þrátt fyrir samdráttarskeið sem framundan er á allra næstu árum og ljóst að miklar breytingar verða á högum margra í þjóðfélagi okkar má ekki gleymast að sóknarfæri skapast einnig við þá uppstokkun. Því skal það áréttað hér að nauðsynlegt er að skapa traust í þjóðfélaginu á ný. Setja ný regluverk um viðskiptahætti sem byggir á siðferði og heiðarleika. Eftirlitsstofnanir þjóðfélagsins þarf að gera þannig úr garði að þeim sé kleift að sinna verkefnum sínum. Þá þarf að skoða stjórnarskrá landsins og gera þar þær breytingar sem nauðsynlegar eru. Síðast en ekki síst þarf að sjá til þess að öflugir og reyndir aðilar fáist til að fara með forustu í nýju stjórnmálaumhverfi. Þar þarf að fá til starfa okkar bestu krafta.