Fyrirtæki
Upp úr áramótum 2008 var aukning vanskila orðin áþreifanleg í öllum atvinnugreinum á Íslandi. Bein fylgni var á milli þessarar þróunar og frétta um lausafjárþurrð í bönkum, lægðar á fasteignamarkaði og síðar veikingar krónunnar. Almennt má segja að opinberir aðilar hafi ekki vaktað stöðu vanskila hjá fyrirtækjum né heimilum síðastliðin ár á Íslandi, a.m.k. ekki hjá Creditinfo - Lánstraust sem þó er eini aðilinn með upplýsingar um alvarleg vanskil og/eða skráningar á bæði árangurslausum fjárnámum og gjaldþrotum. Atvinnulífið hefur þó verið nokkuð meðvitað um stöðuna og kallaði áberandi eftir upplýsingum allt síðasta ár, hvort sem er fyrir sérstakar atvinnugreinar eða ákveðin landssvæði.
Nokkrum dögum eftir að neyðarlög voru sett í október lokuðu stærstu greiðslutryggingarfélög heims, Atradius og Euler Hermes, á tryggingar fyrir viðskipti erlendra birgja við íslensk fyrirtæki. Þessi fyrirtæki eru því mörg í þeim sporum að þurfa að greiða vörur fyrirfram eða njóta ekki sömu lánskjara og áður, samhliða því að gengi krónunnar er mjög veikt. Í kjölfarið hefur álag á lausafé aukist verulega hjá mörgum innflytjendum og sem varnarviðbrögð þurfa þau sjálf að herða á sínum eigin lánsviðskiptum og innheimtuferlum. Þetta hefur keðjuverkandi áhrif inn í atvinnulífið og eru hertir innheimtuferlar nú mjög víða í gangi, lokanir á reikningsviðskipti og fleira sem hamlar gangi fyrirtækja og starfssemi þeirra.
Hvert fyrirtæki getur verið með fleiri en eina kröfu í vanskilum. Fjöldi viðskiptakrafna í vanskilum hefur margfaldast á síðastliðnum mánuðum en tímabilið 7.október 2008 - 10.febrúar 2009 hafa verið skráð 16.436 vanskilamál frá kröfuhöfum vegna skulda hjá lögaðilum (fyrirtækjum), en tekið skal fram að Creditinfo skráir eingöngu mál sem komin eru í lögfræðiinnheimtu eða þrotaferli. Þegar fjöldi þessara skráninga er skoðaður má hafa í huga að í um 40% tilvika eru vanskil gerð upp eða um þau samið, áður en til skráningar kemur á vanskilaskrá, enda getur slík skráning haft víðtæk áhrif á reikningsviðskipti eða fyrirgreiðslur viðkomandi.
Hægt hefur verið að spá fyrir um þrot fyrirtækja frá árinu 2002 með mjög nákvæmum hætti. Frávik frá rauntölum eru mjög lítil og frá því um mitt síðasta sumar hefur verið ljóst að aukning þrota yrði verulegt miðað við síðustu ár. Með „þroti" er hér átt við fyrirtæki sem ýmist eru gerð gjaldþrota eða fá á sig árangurslaust fjárnám, þ.e. eiga ekki til eignir umfram skuldir. M.v. óbreytt ástand er ljóst að nú stefna um 3500 fyrirtæki í þrot innan 12 mánuða. Til samanburðar má nefna að fjöldi þrota var 966 árið 2006, 1.179 árið 2007 og 1.457 árið 2008. Flest þeirra fyrirtækja sem stefna í þrot eru í byggingarstarfssemi eða verslun og þjónustu eða 1.270 fyrirtæki. Fyrirtæki sem þegar eru komin í vanskil eða stefna í þrot eru af öllum stærðargráðum og staðsett um land allt, hlutfallslega flest á Reykjanesi.
Alls eru skráð um 30 þúsund fyrirtæki í Hlutafélagaskrá sem hf eða ehf. Mæling á virkni þeirra liggur ekki enn fyrir en þúsundir þessara fyrirtækja teljast ekki virk í starfssemi, þ.e. hafa ekki starfsmenn á launaskrá eða annað hlutverk en að vera eignarhaldsfélag eða tengt dótturfyrirtæki, stundum nefnd skúffufyrirtæki. Af þessum ástæðum hefur Creditinfo lagt áherslu á að ekki sé rætt um hlutfall af heild þegar rætt er um núverandi ástand í atvinnulífinu.
Krosseignatengsl á Íslandi eru mjög mikil og sýnileg í opinberum gögnum. Þekking á þessum tengslum er mjög takmörkuð eða notkun á þeim gögnum sem fyrir liggja er ekki mikil. Þetta er þó atriði sem erlendir aðilar, s.s. greiðslutryggingarfyrirtækin sem tryggja viðskipti á milli fyrirtækja um allan heim, gera mjög oft athugasemdir við og finnst jafnvel „séríslenskt."
Þann 10.febrúar 2009 höfðu um 74% skilaskyldra fyrirtækja skilað inn ársreikningi fyrir árið 2007, en skilafresturinn rann samt út 31. ágúst í fyrra. Í nágrannalöndunum eru skil á réttum tíma yfir 90%, en þar eru skilareglur og viðurlög líka allt aðrar. Með þetta í huga má gera ráð fyrir að almennt lánshæfismat á Íslandi byggi oft á of gömlum upplýsingum, hvort sem er vegna fyrirgreiðslna frá bönkum eða vegna reikningsviðskipta á milli fyrirtækja. Ef upplýsingar um lánshæfi eru ekki byggðar á traustum grunni er ávallt meiri hætta á að fyrirtæki geti orðið of skuldsett.
Gera má ráð fyrir að íslensk fyrirtæki þurfi að vera undir endurreisnina búin varðandi ýmsar upplýsingar. Þetta gæti t.d. átt við um innflutningsaðila því erlendu greiðslutryggingarfyrirtækin munu óska eftir nýjum upplýsingum úr rekstri þegar opnað verður fyrir tryggingar á viðskiptum við Ísland á ný.
Creditinfo hefur mörg dæmi sem gefa vísbendingar um að íslenskt atvinnulíf hafi þekkingu umfram stjórnvöld og eftirlitsstofnanir þegar kemur að viðskiptum. Creditinfo getur eingöngu nefnt dæmi tengt sinni starfssemi en eflaust væri hægt að skoða þetta með fleiri aðilum. Sem eitt dæmi má nefna að hið opinbera er eini aðilinn á Íslandi sem sýnilega hefur ekki markvisst eftirlit með sínum viðskiptum, s.s. í framhaldi af peningamiklum samningum í kjölfar útboðs. Þannig hefur Creditinfo oft orðið vitni að því að stór samfélagsleg verkefni (dæmi: skólar, vegir, sundlaugar) komast í vandræði, stöðvast eða frestast vegna fjárhagsvandræða verktakafyrirtækja sem sjá um tiltekin verk þó svo að merki um fjárhagsvandræði viðkomandi og/eða líkur á þroti hafi verið nokkuð sýnileg í allt að ár. Það má því segja að t.d. þekking atvinnulífsins á því að hafa eftirlit og ferla til að tryggja sína hagsmuni sé nokkuð góð hjá íslenskum fyrirtækjum, á meðan hið opinbera vaktar hvorki sína samningsaðila né hefur áþreifanlegt eftirlit með þeim. Með endurreisn samfélagsins í huga mætti velta fyrir sér hvort ástæða sé til að efla nútímalegri viðskiptahætti og þekkingu. Hugsanlega mætti skoða þetta út frá fleiri aðilum eða reynslusögum, þ.e. hvort endurreisnin á Íslandi þurfi að fela í sér að atvinnulífið innleiði betur þekkingu úr viðskiptum inn í stjórnsýsluna þegar það á við og getur skipt samfélagslegu máli.
Að undanskildum stærstu bönkunum (Kaupþingi, Glitni, Landsbanka) og stærstu fjármálafélögunum (s.s. Straumi) sýna tölur úr ársreikningum ársins 2007 að meðalhagnaður íslenskra fyrirtækja var ríflega 30 milljónir og eigið fé að meðaltali um 250 milljónir. Hér er miðað við fyrirtæki sem telja fram í íslenskum krónum, langflest. Tölulega staðreyndir sýna að á Íslandi eru framkvæmdastjórar sem eru 56 ára og eldri að skila af sér bestu útkomu fyrirtækja í rekstri. Tölulegar staðreyndir sýna einnig að blandaðar stjórnir, þ.e. stjórnir fyrirtækja þar sem bæði sitja konur og karlmenn, skila af sér bestu rekstrarniðurstöðunum.
Hægt er að rýna í margs konar upplýsingar um íslensk fyrirtæki, s.s. í hvaða atvinnugreinum okkur er að ganga best, hvers konar fyrirtæki eru stofnuð, hvers konar fyrirtæki hafa mest farið í þrot, eru flest í vanskilum o.s.frv. Upp til hópa eru íslensk fyrirtæki mörg hver mjög góð, þó þau séu ekki stór miðað við mælikvarða síðastliðinna ára. T.d. má nefna að fyrirtæki sem versla við útlönd koma hlutfallslega mjög vel út í samanburði við heildina þegar litið er til vanskila. Þetta hefur verið styrkleiki þegar rætt er við erlenda aðila eins og greiðslutryggingarfélögin.
Heimili
Vanskil hafa aukist hjá einstaklingum í ríflega ár, mest frá því síðastliðið haust. Vanskil eru sýnileg í öllum tekjuhópum og eru kröfur frá bönkum og fjármálastofnunum um 65% af skráðum kröfum. Aukning vanskilamála sem komin eru í löginnheimtu hefur fjölgað verulega hratt frá bankahruni sl haust. Sem dæmi má nefna hefur Creditinfo sent út ríflega 18 þúsund bréf með tilkynningu um fyrirhugaða skráningu á vanskilaskrá tímabilið 7. október 2008 - 9.febrúar 2009. Til samanburðar má nefna að fjöldi svona bréfa 7.október 2007 - 9. febrúar 2008 var tæplega 9.800 bréf.
Á Íslandi eru karlmenn í mun meira mæli í vanskilum en konur og virðist það mynstur sína sig allt frá 18 ára aldri, þ.e. allt frá því að einstaklingar verða fjárráða á Íslandi og hafa þarmeð leyfi til að skuldbinda sig fjárhagslega.
Creditinfo (áður Lánstraust) hefur til margra ára gert athugasemdir við kröfur um lánshæfismat og eftirlit. T.d. skilaði Creditinfo athugasemdum til Alþingis árið 2004 varðandi 90% lánveitingu húsnæðislána og byggði sú athugasemd á því að félagið gæti ekki stutt við slíkar lánveitingar nema að reglum um lánshæfismat og eftirlit yrðu teknar til skoðunar samhliða.
Þegar tölur um þrot hjá einstaklingum þarf að skoða bæði upplýsingar um gjaldþrot annars vegar og upplýsingar um árangurslaus fjárnám hins vegar, en þegar einstaklingur er skráður með árangurslaust fjárnám á sér er það sönnun þess að viðkomandi á ekki til eignir umfram skuldir og er því ekki gerður upp sem gjaldþrotabú. Á Íslandi urðu 198 einstaklingur gjaldþrota árið 2008 en 5.192 einstaklingur fengu á sig skráninguna árangurslaust fjárnám, þ.e. áttu ekki til eignir umfram skuldir. Creditinfo hefur ekki gert útttekt á fjárnámum á síðasta ári, þ.e. þegar gert er fjárnám á eignum til greiðslu á skuldum. Creditinfo mun þó vakta þessar upplýsingar sérstaklega árið 2009.
Creditinfo hefur þegar hafið vöktun á búferlaflutningum Íslendinga úr landi og veita upplýsingar um slíkt til fjölmiðla eins og við á síðar á árinu.