2. drög - Atvinnulíf og fjölskyldur

1.      Frelsi sem ábyrgð fylgir

 

Sjálfstæðisflokkurinn hefur verið við stjórnvölinn s.l. 18 ár.  Þessi ár hafa verið ein mestu vaxtar- og velgengnisár í sögu landsins.  Landsmenn hafa allir með einhverjum hætti notið þessa.  Á hinn bóginn endaði þetta vaxtarskeið með ósköpum.  Það mikla frjálsræði sem viðskiptalífinu var búið, reyndist mörgum ofviða, ekki síst fjármálafélögum, og var jafnvel misnotað af sumum.  Á sama hátt sofnuðu stjórnvöld á verðinum og gættu ekki að því aðhaldi og þeim aga í peninga- og ríkisfjármálum sem þróunin kallaði á.  Sjálfstæðisflokkurinn verður að kannast við mistök í þeim efnum.

 

Allt frelsi er háð forsendu um aga og ábyrgð.  Frjálst markaðskerfi er án vafa besta og skyn-samlegasta leiðin í atvinnulífinu en til að komist verði hjá miklum hagsveiflum þarf stjórn peninga- og fjármála ríkisins að vera á styrkri hendi stjórnvalda, rétt eins og löggæsla.  Frelsi án ábyrgðar getur leitt til ójöfnuðar.  Þess vegna þarf ábyrgð jafnan að fylgja frelsi og er í raun forsenda þess.  „Frelsi sem ábyrgð fylgir“ þarf að vera meðal helstu áhersluatriða Sjálfstæðis-flokksins í uppbyggingarstarfinu.

 

Svo miklar breytingar hafa orðið á umhverfi og aðstæðum okkar að líkja má við hamfarir.  Fyrirtæki í landinu eru sum hver á heljarþröm.  Vaxtastigið er sligandi og þjónusta nýju bankanna óviðunandi.  Þetta, ásamt gjaldeyrishöftum, gerir rekstur margra fyrirtækja og heimila afar örðugan.  Fjöldagjaldþrot og stórfellt atvinnuleysi blasa við.  Þó að atvinnuleysi sé eitthvert erfiðasta félagslega vandamálið hefur þetta fólk fjölbreytta menntun, hæfieika og reynslu.  Þá auðlind þarf að virkja, síst má þjóðin missa fjölda hæfs og vel menntaðs fólks úr landinu.  Munum að sóknarfæri skapast á umbrotatímum.  

 

Sjálfstæðisflokkurinn verður að skapa traust á ný.  Gangast við mistökum, tryggja virka miðlun hins opinbera á upplýsingum og raunverulegt gegnsæi, í takt við kröfur tímans og setja reglur um siðferði í viðskiptum og virka samkeppni.  Sjálfstæðisflokkurinn vill tryggja að eftirlitsstofnanir verði þannig úr garði gerðar að þær sinni verkefnum sínum vel.

 

2.      Stefnumið

 

a.       Atvinnulíf

Hagsmunir fyrirtækja og heimila eru samofnir.  Vinnustaðir okkar og vinnufélagar eru snar þáttur í lífi okkar.  Sambandið við vinnufélagana er vináttusamband sem við viljum ekki vera án og samband atvinnurekanda og starfsmanns felst oftar en ekki í gagnkvæmu trausti og virðingu.  Við kunnum að meta ábyrgðartilfinningu stjórnenda gagnvart starfsmönnum og fjölskyldum þeirra og veitum athygli samstöðu og hollustu starfsmanna við atvinnurekandann á móti.  Samstaða á erfiðleikatímum sést vel þegar aðilar taka höndum saman um að bjarga þessum verðmætum, eins og nú hefur víða gerst með almennri samþykkt starfsmanna á skertum starfskjörum.  Við viljum hlúa að þeirri dýrmætu vinnustaðamenningu sem í þessu öllu felst og teljum víst að hún verði endurgoldin þegar betur árar.

 

Þjóðin stendur á erfiðum tímamótum og risavaxin verkefni við uppbyggingu efnahagslífsins eru framundan.  Þess vegna gefst nú meira rúm fyrir nýja hugsun og sköpun.  Nýsköpun er mikil í atvinnulífinu.  Nú þarf að efla og verðlauna þetta framtak og skapa vettvang fyrir frumkvöðla.  Vegna óvissu um atvinnu verður að leggja í senn áherslu á nýja starfsemi og að vernda það sem fyrir er.   Sú framleiðsla eða þjónusta sem aflar eða sparar gjaldeyri gengur fyrir. 

 

Við núverandi aðstæður er sérhvert atvinnufyrirtæki dýrmætt.  Öllu skiptir að koma umgjörð atvinnulífsins í lag með því að endurreisa banka og hlutabréfamarkað.  Innlendur sparnaður vex í efnahagslægðum og verður mikilvæg uppspretta lánsfjár á viðráðanlegum kjörum, bæði til fjölskyldna og fyrirtækja.  Hvetja ber almenning til að taka þátt í að endurreisn atvinnulífsins og þar með hag heimila.  Jafnframt þarf almenningur að hafa traust á að vel sé farið með sparnað. Á ný þarf að taka upp skattalega hvata til sparnaðar og fjárfestingar og gæta þess að vel sé farið með sparnað.

 

Eftirlitsstofnanir ríkisins þurfa að virka vel og stöðugleiki að ríkja í starfsskilyrðum fyrirtækja.  Æskilegt er að sem flestir hafi atvinnu og taki þátt í endurreisninni.  Því er betra að minnka starfshlutfall fólks, en að hluti landsmanna vinni undir álagi við að borga þá skatta sem fara í að greiða hinum atvinnulausu bætur.  Að halda ráðningarsambandi launamanna og atvinnurekanda og nýta tímann til símenntunar er dýrmætt.  Sveitarfélög ættu að ráðast í vinnuaflsfrekar framkvæmdir á næstunni.

 

b.      Fjölskyldur

Á Íslandi geta hlutirnir gerst hratt og mögulega á hraða sem óhugsandi þykir í fjölmennum ríkjum.  Mikilvægt er því að doði færist ekki yfir samfélagið og dragi úr eljusemi og krafti fólks.  Skilaboðin þurfa að vera þau að hér sé verk að vinna og þörf á öllum sem vettlingi geta valdið til að viðhalda og bæta samfélagið.  Allir hafi hlutverk.  Til að einstaklingar njóti sín til fulls og þar með heimilin þarf að sinna grunnþörfum eins og húsnæði og atvinnu.  Það er enginn hagur í því að reka fjölskyldur sem komnar eru í greiðsluþrot úr íbúðarhúsnæði sínu þegar mikið er um tómt og ónýtt húsnæði.  

 

3.      Tækifæri og takmarkanir

 

a.       Atvinnulíf

Verndarstefna samrýmist ekki hugmyndum um frelsi og samkeppni í viðskiptum.  Á tímum sem þessum ryður hún sér samt til rúms meðal þjóða og fáum við litlu ráðið um það.  Ríki og sveitarfélög þurfa því að deila stærri verkefnum niður í verkþætti til að auðvelda innlendum fyrirtækjum að bjóða í verk.  Nú er hagkvæmt heildinni að taka innlendu tilboði, þó það sé hærra því erlenda sem einhverju nemur, innan þeirra marka sem EES reglur leyfa.  ,,Eflum íslenskt” og “kaupum íslenskt” á aldrei betur við en nú.  Mikilvægt er að aflétta gjaldeyrishöftum sem fyrst, þannig að eðlilegum viðskiptum verði aftur komið á.

 

Íslendingar þurfa að leysa sig út úr viðjum vanans og hugsa heilbrigðismál og menntamál upp á nýtt með áherslu á sjálfbærni og skilvirkni fyrir augum.  Tengja þarf skólana betur raunhæfum verkefnum einka- og atvinnulífs.  Í heilbrigðiskerfinu þarf að svara áleitnum siðfræðilegum spurningum svo hægt sé að forgangsraða verkefnum.  Með forgangsröðun má fjölga vinnandi höndum og spara kostnað með bættu skipulagi.  Tímabært er að gera starfsumhverfi í heilbrigðis-þjónustu frjálsara utan sjúkrahúsanna, með þróun og útflutning að markmiði.  Allir læknar hafi aðgang að viðskiptum við Tryggingastofnun og skuldbindi sig til að veita fólki þjónustu á grundvelli jafnréttis.  Greiðsluþátttaka almennings verði einföld og réttlát.

 

Ísland þarf að halda fenginni forystu í grænni og endurnýjanlegri orku.  Til þess verðum við að halda áfram að nýta jarðvarma.  Jafnan þarf að skoða nýtingu og vernd saman.  Vernd þarf ekki að útiloka nýtingu, enda snýr hún oftast að einhverjum sérstökum þáttum náttúrunnar.  Skilgreinum því fleiri verndarsvæði og þjóðgarða, til framtíðar.  Leyfum síðan framkvæmdir og nýtingu annars staðar.  Hönnum virkjanir svo þær falli að landslagi og verði síður sýnilegar.  Bláa lónið og Jarðböðin við Mývatn eru glæsileg fyrirtæki sem byggja á fáséðum gæðum sem nýta má með hliðstæðum hætti víðar hér á landi.  Ferðamannaþjónusta á þessum grunni getur átt sér grundvöll og framtíð sem við höfum ekki enn skilið til fullnustu. 

 

Víða um byggðir landsins eru fámenn samfélög sem lengi hafa barist fyrir tilveru sinni.  Þessar byggðir eiga nú snaran þátt í útflutningi og gjaldeyrisöflun landsins, á erfiðum tímum.  Þrátt fyrir að hafa lengi búið við erfið kjör eru þau mikilvæg fjárhagslegu sjálfstæði þjóðarinnar.  Fiskveiði-heimildir eru háðar viðskiptum á markaði og gengi gjaldmiðilsins hefur löngum verið þessum byggðum óhagstætt.  Sjálfstæðisflokkurinn þarf að gefa gaum að samheldni fólksins á þessum stöðum og sinna óskum þess um félagslegt réttlæti.  Nálægð við auðlindir landsins er grundvöllur byggðanna og virða ber sögulegan rétt þeirra til að hafa aðgengi að þeim.  Nýting þeirra á auðlindum landsins með þeim hætti sem kallar á litla fjárfestingu kann að vísa veginn á næstu árum, á meðan erlent lánsfé verður torfengið.

 

b.      Fjölskyldur

Þó flestir hafi kunnað fótum sínum forráð á undangengnum þenslutímun hafa margir ekki lagt næga áherslu á sparsemi og nægjusemi. Því er nauðsynlegt að snúa við.  Stjórnvöld þurfa að stuðla að því að sem flestir taki þátt í uppbyggingu og verkefnum sem henta hverjum og einum.  Mikilvægt er að fólk ráði verkefnum sínum því það veit sjálft best hvar þeirra framlag skilar sér.  Virkja þarf framtak einstaklinga, ekki síst ungt fólk svo það flytji ekki úr landi.  Flutningar utan gætu aukist verulega ef fólk missir trú á að hér náist að endurreisa efnahagslífið fljótlega.  

 

Verðtrygging, erlend lán, vextir, endurgreiðslutími og endurfjármögnun lána skipta heimili, sem þurfa að aðlagast gjörbreyttu efnahagsástandi, miklu máli.  Samningar þurfa að vera sveigjan-legir, án þess þó að viðhalda óraunhæfu ástandi.  Einhliða skilmálar banka eru áhyggjuefni og þeim síst til framdráttar.  Þó bann við verðtryggingu sé ekki tímabært má þrengja að notkun hennar og gera kröfur til banka um sanngjörn kjör.  Bankar hafa nýlega tekið upp í skilmála sína einhliða rétt til að breyta vaxtaálagi erlendra lána.  Því er lagt til að skuldurum gengisbundinna íbúðalána verði gefinn kostur á að festa vaxtaálag sitt út lánstímann eins og það var við lántöku.

 

Ráðgjöf banka í húsnæðismálum síðustu árin og verðbólguforsendur við lántöku stóðust ekki.  Á sama tíma munu bankar, eigendur þeirra og stjórnendur, hafa tekið stöðu gegn krónunni og valdið með því hækkun höfuðstóls lána, bæði myntkörfulána og vísitölulána.  Eins sýndu erlendir lánveitendur bankanna íslenskum heimilum og fyrirtækjum ábyrgðarleysi, þegar þeir fengu gömlu bönkunum ráðstöfunarfé sem þeir máttu vita að þeir gátu ekki endurgreitt.  Síðar á þessu ári munu bankar taka að endurskoða vexti þegar veittra íbúðalána, en þeir voru oftast ákveðnir til fimm ára í senn.  Raunvextir hafa hækkað á markaði og munu hugsanlega hækka enn þegar líður á árið.  Hætt er við að þrýstingur á verðlækkun fasteigna aukist mikið við þetta, sem mundi aftur auka mjög á efnahagsvandann.  Við þessu þarf að bregðast án tafar.

 

Komið hefur fram hugmynd um að bjóða þeim sem í erfiðleikum eru með íbúðalán en eiga þó fyrir skuldum að breyta hluta af skuld sinni í eingreiðslulán, sem gjaldfalli ásamt áföllnum vöxtum eftir allmörg ár, þegar vænta má að efnahagslífið og verð á fasteignamarkaði verði farið að rétta úr kútnum. 

 

4.      Aðgerðir og hvers ber að gæta

 

a.       Almennar aðgerðir, leiðir að markmiðum

Við óvenjulegar aðstæður verður að virða réttlætiskennd fólks, verja kaupmátt almennings og skapa forsendur fyrir trú á framtíðina. 

 

Hagur atvinnulífs og almennings er svo samofinn, að án öflugs atvinnulífs munu lífskjör hrynja.  Dýrtíð, minnkandi kaupmáttur og versnandi lífskjör brenna á fólki, á sama tíma og atvinnuleysi og óöryggi á vinnumarkaði vex.  Kaupmátt fólksins verður að verja eftir því sem unnt er.  Það hefur bein áhrif á atvinnustigið í landinu og möguleika til nýsköpunar.  Greiðslubyrði íbúðalána er mörgum óviðráðanleg.  Er því ekki að undra vantraust margra til helstu stofnana samfélagsins.  Þá er eðlilega gerð krafa um að að þeir sem sök bera á hruninu og þeir sem með blekkingum tókst að raka saman fé verði dregnir til ábyrgðar.  Flestar fjölskyldur fóru varlega og færðust ekki of mikið í fang í þenslunni.  Þær munu reynast sá styrkur sem fleytir þjóðinni yfir erfiðasta hjallann.

 

Einkaeign á íbúðarhúsnæði er markmið okkar, en í ljósi óvenjulegra erfiðleika þarf nú að bjóða upp á sérstakar og öflugar lausnir.  Fátt veldur meiri óvissu og áhættu nú en verðþróun fasteigna.  Setja ber því sem fyrst ,,öryggisnet” undir fasteignamarkaðinn og með því koma heimilum sem eru að missa húsnæði sitt í skjól.  Íbúðalánasjóður þarf að geta eignast hluta fasteignar, sem þá verður leigður fólki og síðar seldur því til baka þegar betur árar.  Eins má strax efla fasteigna-leigufélög, sem taki við íbúðum fólks sem sér fram á að missa eignir á uppboð, en fólkið fái kauprétt á móti. 

 

Efla þarf traust almennings á því að allt sé gert sem hægt er til að lágmarka tjón heimilanna, án þess þó að velta vandanum yfir á fólk sem fór varlega. 

 

b.      Ráðstafanir sem gera má strax, - atvinnulíf:

 

·         Lækka verður stýrivexti strax og koma þeim á stuttum tíma í það horf sem er í nálægum löndum.  Verðbólgan hefur þegar lækkað nógu mikið til þessa og má vísa því til stuðnings til hreyfingar vísitalna á fyrstu mánuðum ársins.

 

·         Lánaþjónusta við fyrirtækin hefjist strax.  Seðlabankar í sumum löndum lána nú stórum atvinnurekendum neyðarlán beint.  Dragist enn að bankar láni má með litlum fyrirvara hefja slíka neyðarþjónustu, gegn því að bankinn láni, með samþykki síðari veðhafa.

 

·         Brýnt er að ekki verði gengið að atvinnurekstri sem er að þrotum kominn, en hefur rekstrargrundvöll.  Sé gengið að fyrirtækjum í stórum stíl þýðir það að fjöldi fólks, þ.m.t. fólk í skilum, missir atvinnu sína og lendir í vanskilum.  

 

Ráðstafanir sem gera má strax, - fjölskyldur:

 

·         Íbúðaeigendur eigi kost á að breyta hluta íbúðalána sinna í eingreiðslulán, að því marki sem þau eru umfram fasteignamat íbúðar, en innan markaðsverðs (matsverðs).  Lánastofnun verði skylt að verða við þessum óskum. 

 

·         Fasteignaleigufélög á frjálsum markaði verði efld og hlaupi undir bagga með fólki sem skuldar íbúðalán umfram markaðsverðmæti eignar og sér fram á að missa íbúðir sínar. Félögin leysi eignir til sín og leigi íbúum, gegn yfirtöku lána.  Fólkið fái einhliða endurkaupsrétt að íbúðunum á matsverði.

 

·         Ákveðið verði að vextir af öllum verðtryggðum lánum skuli eftirleiðis vera fastir vextir allan lánstímann.  Skuldurum verðtryggðra íbúðalána verði gefinn kostur á að festa vextina út lánstímann á þeim vöxtum sem nú eru í gildi.  Skuldurum gengisbundinna íbúðalána verði gefinn kostur á að festa vaxtaálag þeirra út lánstímann eins og það var við lánveitingu.

 

·         Stjórnvöld beiti sér fyrir ,,sátt“ um raunvexti næstu árin eða svo.  Sáttin nái til ávöxtunar sparifjár og ráðstöfunarfjár lífeyrissjóða, en Seðlabanki auglýsi verðtryggða útlánsvexti á tímabilinu.